सुनील कच्छवे
छत्रपती संभाजीनगर : राज्य सरकारने सप्टेंबर 2025 मध्ये अध्यादेश जारी करून हैदराबाद गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक नोंदींनुसार मराठा समाजाला कुणबी जात प्रमाणपत्र मिळण्यास मान्यता दिली. तेव्हापासून आतापर्यंत म्हणजे गेल्या सहा महिन्यांत मराठवाड्यात तब्बल 51 हजार 696 जणांना कुणबी जात प्रमाणपत्रे वितरित करण्यात आली आहे. तर गेल्या तीन वर्षांत वितरित कुणबी प्रमाणपत्रांची एकत्रित संख्या ही 2 लाख 91 हजार 261 इतकी आहे. दरम्यान, यात हैदराबाद गॅझेटनुसार किती प्रमाणपत्र वितरित झाली याबाबत स्पष्टता नाही.
बहुतांश प्रमाणपत्र ही जुन्या नियमानुसारच दिल्याचे समजते. मराठा समाजाला कुणबी प्रमाणपत्र देऊन ओबीसी कोट्यातून आरक्षण देण्यासाठी मराठवाड्यात मागील काही वर्षांपासून सातत्याने आंदोलने सुरू आहेत. मनोज जरांगे यांच्या नेतृत्वाखाली हा लढा मध्यंतरी तीव करण्यात आला. त्याची दखल घेत राज्य सरकारने कुणबी जात प्रमाणपत्र वाटपाची प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी 7 सप्टेंबर 2023 साली निवृत्त न्यायमूर्ती संदीप शिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती गठीत केली.
या समितीने 58 लाखांहून अधिक निजामकालीन व इतर मराठा-कुणबी नोंदी शोधून काढल्या. त्याआधारे कुणबी प्रमाणपत्र वाटप सुलभ करण्यात येत आहे. उपविभागीय अधिकार्यांकडे अर्ज आणि आवश्यक कागदपत्रे सादर केल्यानंतर ही प्रमाणपत्रे वितरित केली जात आहेत. दरम्यान, गतवर्षी मनोज जरांगे यांच्या नेतृत्वाखाली पुन्हा आंदोलन होऊन हैदराबाद गॅझेटियर लागू करण्याची मागणी करण्यात आली. त्यानंतर महाराष्ट्र सरकारने 2 सप्टेंबर 2025 रोजी मराठा आरक्षणासंदर्भात हैदराबाद गॅझेटियर लागू करणारा महत्त्वाचा शासन निर्णय जारी केला.
यानुसार मराठवाड्यातील मराठा समाजाला कुणबी प्रमाणपत्र मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला. या जीआरच्या आधारे कुणबी नोंदींची पडताळणी करून पात्र मराठा व्यक्तींना कुणबी प्रमाणपत्र देण्यात येत आहेत. मराठा समाजाच्या नागरिकांना, ज्यांचे पूर्वज निजामकालीन दस्तऐवजात कुणबी म्हणून नोंदलेले आहेत, त्यांना कुणबी-मराठा किंवा मराठा-कुणबी जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया सुरू आहे.
मराठवाड्यात शिंदे समिती स्थापन झाल्यापासून मार्च 2026 पर्यंत तब्बल 2 लाख 91 हजार 261 कुणबी प्रमाणपत्रे वितरित करण्यात आली आहेत. तर हैदराबाद गॅझेटियरचा जीआर लागू झाल्यापासून म्हणजे सप्टेंबर 2025 पासून मार्च 2026 पर्यंतच्या सहा महिन्यांत वितरित प्रमाणपत्रांची संख्या ही 51 हजार 696 इतकी आहे.
समिती स्थापन झाल्यापासून वाटप कुणबी प्रमाणपत्रे
छत्रपती संभाजीनगर - 22,118
जालना - 17031
परभणी - 16925
हिंगोली - 11974
नांदेड - 4693
बीड - 1, 98, 329
लातूर - 2510
धाराशीव - 1768
एकूण - 2, 91, 261
सहा महिन्यांतील कुणबी प्रमाणत्र
संभाजीनगर -2464
जालना - 2656
परभणी - 4200
हिंगोली - 3295
नांदेड - 398
बीड - 34662
लातूर -301
धाराशिव -3720
