Mojtaba Khamenei Health : वडील अयातुल्ला अली खामेनी यांच्या निधनानंतर इराणच्या सर्वोच्च नेतेपदी विराजमान झालेले मोजतबा खामेनेई यांची प्रकृती अत्यंत चिंताजनक आहे. त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आहे. त्यांच्या मृत्यूची बातमी लवकरच समोर येऊ शकते, अशा चर्चा इराणी वर्तुळात होत आहेत. वृत्तसंस्था 'एएनआय'ने 'इराणवायर'च्या हवाल्याने दिलेल्या वृत्तानुसार, अध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांच्या प्रशासनाच्या जवळच्या सूत्रांनी सांगितले की, मोजतबा खामेनी यांची प्रकृती "अत्यंत चिंताजनक" असल्याच्या बातम्या इराणी राजवटीच्या उच्च स्तरावर पसरल्या आहेत. सूत्राने दिलेल्या माहितीनुसार, "लवकरच त्यांच्या मृत्यूची बातमी ऐकायला मिळाली तरी आश्चर्य वाटणार नाही."
२८ फेब्रुवारी रोजी अमेरिका आणि इस्रायलच्या संयुक्त लष्करी हल्ल्यात वडील मारले गेल्यानंतर मोजतबा खामेनेई यांनी सर्वोच्च नेतेपदाची सूत्रे हाती घेतली होती. पदभार स्वीकारल्यापासून त्यांनी एकही सार्वजनिक कार्यक्रम केलेला नाही आणि ते केवळ लेखी निवेदनांद्वारे संवाद साधत आहेत. त्यांच्या वडिलांच्या घरावर झालेल्या पहिल्या हल्ल्यात ते जखमी झाले होते, ज्यामुळे त्यांना भूमिगत व्हावे लागले. त्यानंतर, इस्रायली हल्ल्यांपासून वाचण्यासाठी ते मध्यस्थांच्या अत्यंत संथ जाळ्याद्वारे वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधत आहेत.
इराणचे अध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांनी सरकारी टीव्हीला दिलेल्या मुलाखतीत मोजतबा खामेनी यांच्याशी थेट संवाद साधणे "अत्यंत कठीण" असल्याचे मान्य केले आहे. आंतरराष्ट्रीय आणि प्रादेशिक अहवालांमध्ये त्यांच्या प्रकृतीबाबत वारंवार प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. जुलैमध्ये सौदीचे वृत्तपत्र 'अल-हदाथ'ने इस्रायली सुरक्षा सूत्राच्या हवाल्याने दावा केला होता की खामेनी "इराणमध्ये नाहीत". त्याच वेळी अमेरिकेचे माजी अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी फॉक्स न्यूजला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले होते की, इराणचे सर्वोच्च लष्करी नेतृत्व संपवले गेले आहे. ट्रम्प यांनी असाही दावा केला होता की या लष्करी मोहिमेनंतर खामेनेई "९०% संपले" असून अकार्यक्षम झाले आहेत.
अमेरिका-इस्रायलच्या हल्ल्यात अयातुल्ला अली खामेनी मारले गेल्यानंतर मोजतबा यांनी सत्ता सांभाळली होती. इस्रायली वाहिनी 'चॅनेल १४'ने मोजतबा यांची स्थिती अत्यंत गंभीर असल्याचे म्हटले आहे. मात्र, या दाव्यांची अधिकृत पुष्टी झालेली नाही. मोजतबा यांच्या अनुपस्थितीमुळे त्यांचा मृत्यू झाल्यास किंवा काम करण्यास असमर्थ ठरल्यास पुढे काय होणार, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे. पाश्चात्य आणि विरोधी गुप्तचर संस्थांच्या मते, खामेनी गंभीर जखमी झाले आहेत. ते पूर्णपणे भूमिगत झाले असून केवळ लेखी निवेदनांवर अवलंबून आहेत. मात्र, इराणच्या आरोग्य मंत्रालयाच्या प्रतिनिधींनी यापूर्वी त्यांच्या दुखापती वरवरच्या असल्याचे म्हटले होते, तर वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचा असा दावा आहे की ते देशासाठी धोरणात्मक आणि कार्यप्रणालीविषयक मार्गदर्शन करत आहेत.
इराणच्या संविधानात सर्वोच्च नेत्याचे पद रिकामे झाल्यास काय करावे, याची स्पष्ट प्रक्रिया नमूद आहे. कलम १११ नुसार, सर्वोच्च नेत्याचा मृत्यू झाल्यास, त्यांनी राजीनामा दिल्यास, त्यांना पदावरून हटवल्यास किंवा ते तात्पुरते काम करण्यास असमर्थ ठरल्यास नवीन नेत्याची निवड होईपर्यंत तीन सदस्यांची 'अंतरिम नेतृत्व परिषद' ही जबाबदारी सांभाळते.या परिषदेमध्ये इराणचे अध्यक्ष (सध्या मसूद पेझेश्कियान), न्यायव्यवस्थेचे प्रमुख (सध्या गुलाम-हुसेन मोहसेनी-एजेई), 'गार्डियन कौन्सिल'मधील एक धार्मिक कायदेतज्ज्ञ (कलम १११ नुसार निवडलेला) यांची निवड होते. ही परिषद नवीन नेत्याच्या निवडीची प्रक्रिया सुरू असताना तात्पुरत्या स्वरूपात सर्वोच्च नेत्याचे अधिकार वापरते.
इराणच्या संविधानानुसार ८८ सदस्यांची 'असेम्ब्ली ऑफ एक्सपर्ट्स' (तज्ज्ञांची सभा) सर्वोच्च नेत्याची निवड करते. पद रिक्त झाल्यास, शक्य तितक्या लवकर नवीन नेत्याची नियुक्ती करणे या सभेसाठी बंधनकारक असते. सैन्य, न्यायव्यवस्था आणि परराष्ट्र धोरणावर सर्वोच्च नेत्याचे संपूर्ण नियंत्रण असल्याने ही निवड अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
अयातुल्ला अलीरेझा अराफी : हे एक वरिष्ठ धर्मगुरू, गार्डियन कौन्सिलचे सदस्य आणि इराणच्या धार्मिक संस्थेतील प्रमुख व्यक्तिमत्त्व आहेत. अली खामेनी यांच्या मृत्यूनंतर त्यांनी अंतरिम नेतृत्व परिषदेतही काम केले आहे.
अयातुल्ला हाशेम हुसेनी बुशेहरी : कुम येथील धार्मिक व्यवस्थेशी संबंधित असलेले हे आणखी एक वरिष्ठ धर्मगुरू आहेत. त्यांनी 'असेम्ब्ली ऑफ एक्सपर्ट्स'मध्ये महत्त्वाच्या पदांवर काम केले आहे.
गुलाम-हुसेन मोहसेनी-एजेई: इराणच्या न्यायव्यवस्थेचे प्रमुख मोहसेनी-एजेई हे अत्यंत शक्तिशाली नेते मानले जातात. न्यायव्यवस्था आणि सुरक्षा यंत्रणेतील प्रदीर्घ अनुभवामुळे ते कडक शिस्तीचे नेते म्हणून ओळखले जातात.
हसन खोमेनी: इस्लामिक रिपब्लिकचे संस्थापक अयातुल्ला रुहोल्ला खोमेनी यांचे नातू हसन खोमेनी यांच्या नावाचीही चर्चा आहे. मात्र, त्यांची राजकीय भूमिका सत्ताधारी कट्टरपंथीयांपेक्षा काहीशी वेगळी आहे.
इराणच्या घटनात्मक चौकटीत काही विशेष परिस्थितींमध्ये 'सामूहिक नेतृत्वाची' (कलेक्टिव्ह लीडरशिप) शक्यताही वर्तवली आहे. 'असेम्ब्ली ऑफ एक्सपर्ट्स'ला एकाच व्यक्तीवर एकमत करता आले नाही, तर एकापेक्षा जास्त सदस्यांची परिषद स्थापन केली जाऊ शकते.
अचानक निर्माण झालेल्या नेतृत्व पोकळीमुळे 'इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स' (IRGC) या इराणच्या सर्वात शक्तिशाली लष्करी आणि राजकीय संस्थेचा प्रभाव वाढू शकतो. आयआरजीसीचा इराणच्या सुरक्षा यंत्रणेवर, लष्करी कारवायांवर आणि अर्थव्यवस्थेवर आधीच मोठा प्रभाव आहे. राजकीय अनिश्चिततेच्या काळात देशाची दिशा ठरवण्यात आणि सुरक्षा यंत्रणेला मान्य असलेल्या उत्तराधिकाऱ्याची निवड करण्यात आयआरजीसी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
