लामगाव हे गाव डिचोली या शहरापासून दोन किलोमीटर अंतरावर आहे. बोर्ड, लामगाव, डिचोली शहर यांचा समावेश डिचोली नगरपालिकेच्या क्षेत्रात होतो. पूर्वी हा भाग डिचोली 'कसबा' म्हणून ओळखला जायचा. त्याकाळी ते एक व्यापाराचे ठिकाण होते, जे जलमार्गाने इतर गावांना जोडले गेले होते.
मुळात लामगाव म्हणून ओळखले जाणारे हे गाव गोव्याच्या प्राचीन, पोर्तुगीजपूर्व काळातील एक महत्त्वाची ऐतिहासिक आठवण म्हणून काम करते. लामगाव या नावाला पूर्वी 'लामग्राम' असे म्हणत. याचा अर्थ 'बौद्ध भिक्खूंचे गाव' असा होतो, जे पूर्वी समुद्रकिनारी एक शांत आश्रयस्थान म्हणून त्याचे मूळ दर्शवते.
इ. स. ६ व्या ते ७ व्या शतकात भोज राजांच्या प्रादेशिक राजवटीत कारागिरांनी काळजीपूर्वक खडकात कोरलेल्या लामगाव गुहा या विहार (मठ) म्हणून काम करत होत्या. ध्यान, निवास आणि मुसळधार पावसाळ्यात आश्रयासाठी भिक्खूंनी वापरलेल्या खोल्या. दुसऱ्या लेणीच्या साचेबद्ध चौथऱ्यावर कोरलेल्या चैत्य खिडक्यांसारखे पुरावे मुख्य रचना सुमारे इ. स. ६०० पर्यंतची असल्याचे दर्शवतात आणि येथील बौद्ध धर्माची साक्ष देतात.
गाव प्रामुख्याने शेती व बागायतीच्या व्यवसायावर अवलंबून होता. मोठ्या प्रमाणावर सुरू झालेल्या खाणकामामुळे समृद्ध शेतीचे मोठे नुकसान झाले असून त्यामुळे गावाला लाभलेल्या भूजल पातळीचा नाश झाला आहे. या ठिकाणी जमिनीच्या पातळीवर एक गुहा आणि टेकडीवर उंचावर दुसरी गुहा आहे.
जमिनीच्या पातळीवरील गुहेत भगवान शंकराला समर्पित एक सक्रिय हिंदू मंदिर, श्री रुद्रेश्वर म्हणून ओळखले जाते. या गुहेच्या आत एक पाषाणी लिंग, एक तुळशी वृंदावन आणि एक लहान नंदी बैल यांची आजही स्थानिकांकडून पूजा केली जाते. सुरुवातीच्या बौद्ध मठाच्या वास्तूपासून हिंदू उपासनेकडे झालेले आकर्षक ऐतिहासिक संक्रमण दर्शवते.
ऐतिहासिक देसाईवाडा:
इथून परतताना वाटेत 'विश्वासराव देसाई' कुटुंबाचे वाड्यासारखे पूर्वजांचे घर येथील सात पिढ्यांचा इतिहास एक भव्य वारसा देते. या घरात प्राचीन भूमीत आणि वसाहतकालीन इतिहासाची एक दुर्मिळ झलक जपून ठेवली आहे. या घरात 'कावी' कलेची विलक्षण उदाहरणे भिंतीवर रेखाटलेली पाहावयास मिळतात.
केगदीचे जंगल:
नवीन म्हात्राईचे मंदिर हे आता लोकवस्तीला लागून बांधण्यात आले आहे. पण जुने म्हात्राईचे मंदिर हे खाणीच्या मातीखाली दबल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. पूर्वी म्हात्राई देवीच्या मंदिरासमोर एका दगडावर कोरलेले महिषासूरमर्दिनीचे शिल्प होते जे कालांतराने आज मूर्तीरूपात बदल झालेले पाहायला मिळते. इथे एक वीरगळ देखील आहे, जो पूर्वी समाजाच्या रक्षणासाठी वीरगतीला प्राप्त झालेल्यांच्या आठवणीत पूजला जातो. देवीचा तलाव पाण्याच्या बरोबर येणाऱ्या खाणीतील मातीमुळे प्रदूषित झाला आहे. जवळच केगदीची अनेक झाडे पाहायला मिळतात पाण्याने समृद्ध असलेल्या भूभागात अशाप्रकारचे केगदीचे जंगल पाहायला मिळते.
प्राचीन ओळख : जतनाची गरज
गोव्याचा खरा वारसा समुद्रकिनाऱ्यांपलीकडे वसलेल्या गावांमध्ये दडलेला आहे. लामगावच्या इतिहास आणि संस्कृतीचे रक्षण करणे हे गोव्याच्या प्राचीन ओळखीचे जतन करण्यासारखे आहे, जे आज नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे.
झपाट्याने होतेय नागरीवस्तीत रूपांतर:
लामगाव हा एकेकाळी डिचोली तालुक्यातला स्वतंत्र महसुली खेडेगाव होता. परंतु जेव्हा या गावाचा समावेश डिचोली नगरपालिकेत झाला, तेव्हापासून त्याचा ग्रामीण चेहरा झपाट्याने बदलून त्याचे रूपांतर नागरीवस्तीत होत आहे. आज या गावावर लोहखनिज खाणी कार्यान्वित झाल्याने, लामगावचे अस्तित्व संकटात सापडले आहे. आज येथे असलेले काज्रेश्वर आणि अन्य लोकदैवतांची श्रद्धास्थाने इथल्या सांस्कृतिक आणि लोक धार्मिक पैलूंची प्रतीती आणून देत आहेत.
वाघोबाचे पूजन:
या गावातील वाघोबांग येथे वाघोबाचे पूजन केले जायचे. एकेकाळी इथे घनदाट जंगल आणि वाघांचे अस्तित्व असल्याचे आपल्याला लक्षात येते. आज होत असलेल्या अतिक्रमाणामुळे हा नैसर्गिक वारसा नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे. एकेकाळी नैसर्गिक पाण्याच्या स्रोतांनी समृद्ध असलेला हा भाग आज साखळीतील पोहाळे पाणी शुद्धीकरण प्रकल्पावर अवलंबून आहे.
इ. स. ६०० मधील गुहा:
वि. आर. मित्रगोत्री या पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांच्या मते या गुहा इ. स. ६०० काळातील आहेत. इथे जवळच बारामाही वाहणारा पाण्याच्या झरा आहे, जो येथील कुळागारे आणि बागायतींची तहान भागवतो. मराठी कादंबरीकार सुभाष भेंडे यांनी आपल्या 'उध्वस्त' या पुस्तकात लामगावात झालेला नैसर्गिक ऱ्हास आणि कुळागारांचे नुकसान याचे सविस्तर वर्णन केले आहे.
