सत्यजित दुर्वेकर
पृथ्वीवर जीवन केवळ एक अपघात आहे का, की विश्वात जीवन निर्माण होणे ही एक सार्वत्रिक प्रक्रिया आहे, हा मूलभूत प्रश्न अद्याप अनुत्तरित आहे. ट्रॅपिस्ट-1 ईसारख्या ग्रहांचा अभ्यास करून वैज्ञानिक या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
पृथ्वी ही सध्या आपल्याला ज्ञात असलेली एकमेव जीवनसंपन्न दुनिया आहे; पण या विश्वात असंख्य तारे, असंख्य ग्रह आणि अब्जावधी आकाशगंगा आहेत. त्यामुळे आपल्यासारखेच किंवा आपल्यापेक्षा वेगळ्या प्रकारचे जीवन दुसरीकडे असण्याची शक्यता अत्यंत प्रबळपणाने मांडली जाते. याचाच शोध घेण्यासाठी गेल्या काही दशकांत अनेक अवकाश मोहिमा राबवण्यात आल्या. या सर्व प्रयत्नांना एक विलक्षण गती मिळाली, ती जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (जेडब्ल्यूएसटी) या दुर्बिणीमुळे. 2021 च्या अखेरीस अवकाशात प्रक्षेपित झालेली ही दुर्बीण आजवर मानवाने तयार केलेली सर्वात प्रगत आणि अत्याधुनिक वेधशाळा मानली जाते. तिच्याच सहाय्याने पृथ्वीपासून सुमारे 40 प्रकाशवर्षांवर असलेल्या ट्रॅपिस्ट-1 तार्याभोवती फिरणार्या सात ग्रहांपैकी विशेषतः ट्रॅपिस्ट-1 ई या ग्रहाविषयी जे निष्कर्ष मिळाले आहेत, ते वैज्ञानिक समुदायासाठी अत्यंत रोमांचकारी ठरले आहेत.
ट्रॅपिस्ट-1 हा तारा आपल्यासारख्या पिवळसर सूर्यापेक्षा खूपच लहान, थंड आणि मंद प्रकाश देणारा लाल बटू तारा आहे. त्याच्या भोवती सात पृथ्वीसमान ग्रह परिक्रमा करत आहेत. या ग्रहांमध्ये आकारमान, घनता आणि रचनेच्या द़ृष्टीने पृथ्वीशी सर्वाधिक साम्य दाखवणारा ग्रह म्हणजे ‘ट्रॅपिस्ट-1 ई’. हा ग्रह आपल्या तार्याच्या निवासयोग्य पट्ट्यात स्थित आहे. ‘निवासयोग्य पट्टा’ म्हणजे असा प्रदेश जिथे तापमान इतके संतुलित असते की, ग्रहाच्या पृष्ठभागावर पाणी द्रवरूपात टिकून राहू शकते. वैज्ञानिकांच्या मते द्रवरूप पाणी हे जीवन निर्माण होण्यासाठी आणि टिकून राहण्यासाठी अत्यावश्यक घटक आहे. त्यामुळे या पट्ट्यात असलेले कोणतेही ग्रह जीवनासाठी संभाव्य आधार मानले जातात.
जेम्स वेब दुर्बिणीने या ग्रहाचा अत्यंत सूक्ष्म अभ्यास केला आहे. हा ग्रह जेव्हा आपल्या तार्याच्या समोरून जातो, तेव्हा तारकप्रकाश ग्रहाच्या वातावरणातून पार होतो. त्या प्रकाशात निर्माण झालेल्या सूक्ष्म स्पेक्ट्रल बदलांवरून वातावरणातील वायूंची रासायनिक रचना ओळखता येते. हाच पद्धतशीर अभ्यास केल्यावर असे आढळले की, या ग्रहाच्या आजूबाजूला कोणते तरी वातावरण अस्तित्वात असण्याची शक्यता आहे. वातावरण असणे ही अत्यंत महत्त्वाची बाब आहे. कारण, ते ग्रहावरील तापमान संतुलित ठेवते, पाण्याचे बाष्पीभवन रोखते आणि संभाव्य जीवसृष्टीसाठी संरक्षणात्मक आवरण म्हणून कार्य करते. प्रारंभीच्या गणनांनुसार, या ग्रहावर जे मूळ वातावरण होते ते प्रामुख्याने हायड्रोजन आणि हिलियम या हलक्या वायूंनी बनलेले असावे; पण या प्रकारचे वायू लाल बटू तार्याच्या तीव्र सौर स्फोटांमुळे सहज उडून जातात. ट्रॅपिस्ट-1 हा अतिशय सक्रिय तारा असल्याने त्यावरून वारंवार शक्तिशाली सौर किरणोत्सर्ग होत असतो. त्यामुळे हलके वायू उडून जाणे अपेक्षित आहे; पण यानंतर या ग्रहाने आपल्याच ज्वालामुखी क्रियेमधून कार्बन डायऑक्साईड, नायट्रोजन किंवा वाफ तयार करून एक नवीन दाट वातावरण तयार केले असेल, तर ते वातावरण पृष्ठभागाचे तापमान स्थिर ठेवू शकते. पृथ्वीवरदेखील अशाच प्रकारे वातावरण तयार झाले होते.
ट्रॅपिस्ट-1 ईवरील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे हा ग्रह ‘टायडल लॉक’ स्थितीत आहे. म्हणजेच तो आपल्या तार्याला नेहमी एकाच बाजूने सामोरा जातो. परिणामी, एका बाजूवर सतत दिवस आणि दुसर्या बाजूवर कायमचा अंधार असतो. दिवसाच्या बाजूवर अत्यंत उष्णता, तर अंधार्या बाजूवर अत्यंत थंडी असण्याची शक्यता आहे; पण वातावरण घनदाट असेल, तर उष्णता संपूर्ण ग्रहावर पसरू शकते आणि तापमान संतुलित राहू शकते. ही परिस्थिती महासागरांच्या स्वरूपात पाणी टिकून राहण्यासाठी अनुकूल ठरू शकते. काही संशोधकांचे मत आहे की, अशा ग्रहांवर जीवन अस्तित्वात असल्यास ते कायम प्रकाशमान भाग आणि अंधाराच्या सीमेवर वसलेले असू शकते. कारण, तिथे सर्वाधिक संतुलित हवामान संभवते.
जेम्स वेब दुर्बिणीने अद्याप या ग्रहाच्या केवळ काहीच ट्रांझिटस्चे विश्लेषण केले आहे; पण मिळालेल्या प्राथमिक निष्कर्षांमध्ये काही संभाव्य बायोसिग्नेचर्स (जीवनाशी संबंधित रासायनिक संकेत) आढळले आहेत. उदाहरणार्थ, वातावरणात ऑक्सिजन, ओझोन किंवा मिथेन यांसारखे वायू संतुलित प्रमाणात आढळले, तर ते जीवनाच्या उपस्थितीचे सूचक असू शकतात. अद्याप तसे ठोस पुरावे मिळालेले नसले, तरी पुढील काही वर्षांत जेव्हा आणखी अनेक ट्रांझिटस्चे विश्लेषण केले जाईल, तेव्हा अधिक खात्रीशीर माहिती मिळण्याची शक्यता आहे. या संपूर्ण मोहिमेचा एक व्यापक उद्देश म्हणजे पृथ्वीसारख्या ग्रहांची निर्मिती कशी होते, त्यांच्यावर वातावरण कसे टिकते आणि जीवनसाठी अनुकूल परिस्थिती कशा तयार होतात हे समजून घेणे. पृथ्वीवर जीवन केवळ एक अपघात आहे का, की विश्वात जीवन निर्माण होणे, ही एक सार्वत्रिक प्रक्रिया आहे, हा मूलभूत प्रश्न अद्याप अनुत्तरित आहे. ट्रॅपिस्ट-1 ईसारख्या ग्रहांचा अभ्यास करून वैज्ञानिक या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
या संशोधनाला एक तात्त्विक महत्त्वदेखील आहे. मानवजातीने आजवर तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था आणि विज्ञानात प्रचंड प्रगती केली असली, तरी आपण अद्याप एका नाजूक ग्रहावर अवलंबून आहोत. हवामान बदल, जैवविविधतेचा र्हास, अणुयुद्धाचा धोका अशा संकटांमुळे पृथ्वीवरील जीवन धोक्यात येऊ शकते. अशा स्थितीत दुसर्या ग्रहांवर जीवन किंवा किमान मानवासाठी अनुकूल निवासयोग्य जागा मिळण्याची शक्यता ही मानवजातीसाठी एक प्रकारची विमा धोरणासारखी आहे. त्यामुळे ट्रॅपिस्ट-1 ईसारख्या ग्रहांचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक जिज्ञासेचा भाग नाही, तर दीर्घकालीन अस्तित्वाच्या द़ृष्टीने अत्यावश्यकही आहे. जेम्स वेब दुर्बिणीची खासियत म्हणजे, तिची अफाट संवेदनशीलता. ती अतिसूक्ष्म प्रकाश सिग्नल टिपू शकते आणि अब्जावधी प्रकाशवर्षांवरचे प्राचीन तारे, आकाशगंगा आणि ग्रहसुद्धा स्पष्टपणे पाहू शकते. यामुळे या दुर्बिणीने विश्वाच्या अगदी सुरुवातीच्या काळातील प्रकाश आणि ग्रहनिर्मितीच्या प्रक्रियांचाही मागोवा घेतला आहे. अशा वेधशाळा मानवाच्या कल्पनाशक्तीला साकार रूप देतात आणि विश्वाच्या गूढतेला उकलण्याची संधी उपलब्ध करून देतात.
आज ही संपूर्ण मोहीम ‘ड्रीम्स’ म्हणजे डीप रिकॉन्सन्स ऑफ एक्सोप्लॅनेट अॅटमॉस्फियर्स यूजिंग मल्टिइन्स्ट्रुमेंट स्पेक्ट्रोस्कोपी या आंतरराष्ट्रीय प्रकल्पांतर्गत चालवली जात आहे. यात नासा, युरोपियन स्पेस एजन्सी आणि कॅनेडियन स्पेस एजन्सी अशा प्रमुख अवकाश संस्था सामील आहेत. या प्रकल्पातून मिळणारे निष्कर्ष येत्या दशकात पृथ्वीसारख्या इतर जगांच्या शोधाला नवे दिशा देतील. मानवजातीला आजवर फक्त विज्ञान कथांमध्ये ‘दुसरी पृथ्वी’ दिसत होती; पण आता विज्ञान कथा वास्तवाच्या जवळ येऊ लागल्या आहेत. ट्रॅपिस्ट-1 ई ग्रहावरील प्रत्येक नवीन माहिती मानवाच्या आशेला बळ देते की, कदाचित आपण विश्वात एकटे नाही. या ग्रहावर प्रत्यक्ष जीवन अस्तित्वात असल्याचे पुरावे मिळालेले नसले, तरी तेथील वातावरण जीवनास अनुकूल असू शकते, हीच बाब अद्वितीय आहे. हीच शक्यता वैज्ञानिकांना पुढील संशोधनासाठी प्रेरित करत आहे. कदाचित येणार्या काही दशकांत आपण त्या ग्रहावर सूक्ष्मजीवांच्या स्वरूपात जीवनाचे संकेत शोधून काढू आणि मानवजातीच्या इतिहासात एक नवे पान लिहिले जाईल.
