Avaliye Aapt Book Review: आयुष्यात आपल्याला अनेक माणसं भेटतात. काही माणसं भेटून निघून जातात. काहींची ओळख राहते. पण काही माणसं अशी असतात, जी आपल्यावर कायमचा ठसा उमटवून जातात. त्यांच्या विचारांचा, स्वभावाचा आणि काम करण्याच्या पद्धतीचा आपल्यावर परिणाम होतो. पत्रकार आणि लेखक सुहास कुलकर्णी यांचं ‘अवलिये आप्त’ हे पुस्तक अशाच काही असामान्य माणसांच्या सहवासातून जन्माला आलं आहे.
हे पुस्तक वाचताना सर्वात आधी जाणवतं ते म्हणजे लेखकाने या व्यक्तींकडे केवळ प्रसिद्ध व्यक्ती म्हणून पाहिलेलं नाही. त्यांनी त्यांच्या कामामागचा माणूस समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. या पुस्तकात डॉ. अरुण टिकेकर, अनिल अवचट, निरंजन घाटे, निळू दामले, सदा डुम्बरे, ना. धों. महानोर, एकनाथ आव्हाड आणि आमटे कुटुंबीय अशा अनेक दिग्गज व्यक्तींविषयी लेखकाने लिहिलं आहे. या सगळ्या व्यक्तींनी त्यांच्या क्षेत्रात मोठं काम करून ठेवलं आहे.
महत्त्वाचं म्हणजे सुहास कुलकर्णी यांना त्यांच्यात सर्वात जास्त भावलं ते म्हणजे त्यांचं ‘अवलियेपण’. जगाच्या गोंगाटात राहूनही आपल्या कामाशी प्रामाणिक राहणं, एखाद्या ध्येयासाठी आयुष्य झोकून देणं आणि सतत काहीतरी नवीन करण्याची धडपड असणं, हा या सगळ्या माणसांचा समान धागा आहे.
पुस्तकाचं महत्त्वाचं वैशिष्ट्य म्हणजे लेखकाने कुठेही या व्यक्तींचा उदोउदो केलेला नाही. त्यांचं कर्तृत्व सांगताना त्यामागचा स्वभाव, विचार आणि माणूसपणही दाखवलं आहे. त्यामुळे वाचकाला त्या व्यक्तींची खरी ओळख होते.
उदाहरणार्थ, अरुण टिकेकर यांच्याबद्दल बोलताना लेखक फक्त त्यांच्या विद्वत्तेचा उल्लेख करत नाही, तर तरुण पत्रकारांवर त्यांनी दाखवलेला विश्वासही सांगतात. अनिल अवचट यांचं सामाजिक काम, निरंजन घाटे यांचं अफाट वाचन, निळू दामले यांची भटकंती आणि महानोर यांचं जमिनीशी असलेलं नातं अशा अनेक गोष्टी वाचकांसमोर जिवंत होतात.
‘अवलिये आप्त’ हे पुस्तक एका अर्थाने कृतज्ञतेचाही दस्तऐवज आहे. लेखकाने ज्येष्ठ व्यक्तींकडून मिळालेल्या प्रेमाचा, विश्वासाचा आणि मार्गदर्शनाचा उल्लेख अनेक ठिकाणी केला आहे. महत्त्वाचं म्हणजे लेखकाला जिथे मतभेद वाटले, तिथे त्यांनी प्रामाणिकपणे नोंदवले आहेत. त्यामुळे या लेखांना प्रामाणिकपणाची किनार लाभली आहे.
या पुस्तकातील लेखांचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यात दिसणारा काळ. या व्यक्तींबद्दल वाचताना आपल्याला महाराष्ट्रातील पत्रकारिता, साहित्य, सामाजिक चळवळी आणि बदलत गेलेला समाज यांचाही प्रवास दिसतो. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ व्यक्तींबद्दल नाही, तर एका काळाबद्दलही बोलतं.
या पुस्तकाची भाषा हे त्याचं आणखी एक बलस्थान आहे. भाषा साधी, प्रवाही आणि पत्रकारितेच्या शैलीतली आहे. अवघड शब्दांचा किंवा साहित्यिक अलंकारांचा अतिरेक नाही. त्यामुळे वाचक सहजपणे पुस्तकात गुंतत जातो. प्रसंग, आठवणी, संवाद आणि निरीक्षण यांच्या मदतीने लेखक वाचकाला त्या व्यक्तींच्या जवळ घेऊन जातो. एखाद्या मित्राने आपल्याला गप्पांच्या ओघात काही माणसांविषयी सांगावं, तसं हे पुस्तक वाचताना वाटतं. लेखक आणि या व्यक्तींमधील नात्याचा जिव्हाळा प्रत्येक लेखात जाणवतो.
या पुस्तकात अनेक आठवणी, किस्से आणि निरीक्षणं आहेत. त्यातून या व्यक्तींचं वेगळेपण उलगडत जातं. काही ठिकाणी हसू येतं, काही ठिकाणी विचार करायला भाग पाडलं जातं आणि काही ठिकाणी या माणसांविषयी वाचताना डोळ्यात पाणी येतं.
आजच्या वेगवान आणि स्वार्थी होत चाललेल्या काळात अशी माणसं आणि त्यांच्याविषयी लिहिलेलं असं पुस्तक खूप महत्त्वाचं वाटतं. कारण ते आपल्याला यशापेक्षा मूल्यांची, प्रसिद्धीपेक्षा कामाची आणि ओळखीपेक्षा नात्यांचं महत्त्व सांगतं.
माणसांना समजून घ्यायला आवडणाऱ्या, व्यक्तिचित्रण वाचण्याची आवड असलेल्या आणि महाराष्ट्रातील वैचारिक व सामाजिक क्षेत्रातील महत्त्वाच्या व्यक्तींना जवळून जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या प्रत्येकाने हे पुस्तक नक्की वाचावं. हे पुस्तक वाचकाला केवळ माहिती देत नाही, तर काही चांगल्या माणसांच्या सहवासाचा अनुभवही देतं.
हे पुस्तक प्रसिद्ध व्यक्तींच्या यशोगाथा सांगत नाही. त्यांच्या पुरस्कारांचा, सन्मानांचा किंवा सार्वजनिक प्रतिमेचा गौरवगीत गात नाही. उलट त्या व्यक्तींच्या कर्तृत्वामागचा माणूस शोधण्याचा प्रयत्न करतं. म्हणूनच हे पुस्तक व्यक्तिचित्रांचा संग्रह असला तरी तो केवळ व्यक्तींचा परिचय करून देत नाही; तर त्यांची खरी ‘ओळख’ सांगतं.
‘अवलिये आप्त’ हे पुस्तक व्यक्तिचित्रण, सामाजिक इतिहास आणि पत्रकारितेची विश्लेषक दृष्टी यांचा सुंदर संगम आहे. प्रसिद्ध व्यक्तींच्या जीवनातील झपाटलेपण, मूल्यनिष्ठा, जिज्ञासा आणि कार्य समजून घेऊ इच्छिणाऱ्या प्रत्येक वाचकासाठी हे पुस्तक महत्त्वाचं आहे. मराठीतील व्यक्तिचित्रण साहित्याच्या परंपरेत स्वतःचा स्वतंत्र ठसा उमटवणारं हे पुस्तक वाचकांना समृद्ध करणारं आणि विचार करायला लावणारं आहे.
पुस्तकाचं नाव : अवलिये आप्त - अव्वल आणि अस्सल
लेखक : सुहास कुलकर्णी
प्रकाशक : समकालीन प्रकाशन, पुणे
पृष्ठं :१८० मूल्य : २०० रुपये
