हिपॅटायटीस बी हे दीर्घकालीन यकृत रोग आणि यकृताच्या कर्करोगाचे (हेपॅटोसेल्युलर कार्सिनोमा) एक प्रमुख कारण आहे आणि सुमारे २० टक्के प्रकरणे संक्रमित गर्भवतीकडून तिच्या नवजात बाळाला संक्रमित होतात. १० टक्के प्रकरणे निर्जंतुक न केलेले इंजेक्शन, टॅटू, अॅक्युपंक्चरच्या सुया, तपासणी न केलेले रक्त आणि रक्त उत्पादने, आणि असुरक्षित लैंगिक संबंधांमधून संक्रमित होतात. या संसर्गामुळे रक्तात एचबीएसएजी आढळतो. दीर्घकालीन हिपॅटायटीस बी असलेल्या लोकांना सिरोसिस आणि यकृताच्या कर्करोगाचा त्रास होतो. जरी या आजारावर कोणताही योग्य उपचार उपलब्ध नसला तरी हिपॅटायटीस बी लस घेतल्याने संसर्गापासून संरक्षण मिळू शकते. बसवराज सोंटण्णावर, जनसंपर्क अधिकारी केएलई रुग्णालय पॅटायटीस बी ही एक मोठी जागतिक आरोग्य समस्या आहे.
जागतिक हि आरोग्य संघटनेच्या सर्वेक्षणानुसार २०२४ मध्ये २५४ दशलक्ष लोकांना याचा संसर्ग झाला होता आणि १.३ दशलक्ष लोकांचा मृत्यू झाला. हा आजार पश्चिम पॅसिफिक आणि आफ्रिकन प्रदेशात सर्वाधिक आढळतो. अनुक्रमे १०२ दशलक्ष आणि ६४ दशलक्ष लोक दीर्घकाळासाठी संक्रमित आहेत. आग्नेय आशिया प्रदेशात ४३ दशलक्ष, पूर्व भूमध्य सागरीय प्रदेशात १६ दशलक्ष, युरोपमध्ये ९.७दशलक्ष आणि अमेरिकेमध्ये ५ दशलक्ष लोकांना हिपॅटायटीस बी चा संसर्ग झाला आहे. २०३० पर्यंत विषाणूजन्य हिपॅटायटीसचा सार्वजनिक आरोग्यावर परिणाम होईल.
भारतात १९९६ मध्ये सुमारे ३६ दशलक्ष लोकांना हिपॅटायटीस बीचा संसर्ग झाला होता. तथापि, २०१३ मध्ये भारतात अनेक सर्वेक्षणे करण्यात आली आणि वेगवेगळी आकडेवारी समोर आली आहे. २०१५-२०१६ दरम्यान करण्यात आलेल्या राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणानुसार, १.०१% रुग्ण आढळले. आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणामध्ये संक्रमित लोकांची संख्या सर्वाधिक आहे तर जम्मू आणि काश्मीर आणि हिमाचल प्रदेशमध्ये ही संख्या सर्वात कमी आहे. शहरी भागांपेक्षा ग्रामीण भागात संसर्गाचे प्रमाण अधिक असल्याचे दिसून आले आहे.
यासंदर्भात केएलई संस्थेच्या डॉ. प्रभाकर कोरे हॉस्पिटलमधील वरिष्ठ गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट डॉ. संतोष हजारे यांनी, हिपॅटायटीस बी आणि सी हे यकृताच्या आजाराचे आणि मृत्यूचे प्रमुख कारण आहेत आणि हिपॅटायटीस बी विषाणूचा शोध लावणाऱ्या नोबेल पारितोषिक विजेते डॉ. बारुच ब्लमबर्ग यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी २८ जुलै रोजी जागतिक हिपॅटायटीस दिन साजरा केला जातो. लसीकरण, लवकर निदान, वेळेवर उपचार यांना प्रोत्साहन देणे आणि २०३० पर्यंत हिपॅटायटीसला सार्वजनिक आरोग्यासाठी असलेला धोका म्हणून नाहीसे करणे हा याचा मुख्य उद्देश आहे, असे सांगितले आहे.
हिपॅटायटीस म्हणजे यकृताची सूज. हे विषाणूजन्य संसर्ग (हिपॅटायटीस ए, बी, सी, डी आणि ई), अति मद्यपान, फॅटी लिव्हर, काही विशिष्ट औषधे, विषारी पदार्थ किंवा ऑटोइम्यून आजारांमुळे होऊ शकते. यापैकी, हिपॅटायटीस बी आणि सी हे यकृताचे जुनाट आजार, सिरोसिस आणि यकृताच्या कर्करोगाचे प्रमुख कारण आहेत.
प्रतिबंध हाच सर्वोत्तम उपचार सुरक्षित आणि प्रभावी लसीद्वारे हिपॅटायटीस बी संसर्ग टाळता येतो. सुरक्षित रक्त संक्रमण, सुया, रेझर किंवा टूथब्रश एकमेकांसोबत वापरणे टाळणे, सुरक्षित लैंगिक संबंध, स्वच्छता राखणे आणि वैद्यकीय किंवा सौंदर्य उपचारांसाठी स्वच्छ उपकरणांचा वापर करणे आवश्यक आहे. वेळेवर तपासणी करणे आवश्यक आहे.
लक्षणविरहित आजार
हिपॅटायटीस बी किंवा सी ने संक्रमित झालेले अनेक रुग्ण वर्षानुवर्षे कोणतीही लक्षणे दाखवत नाहीत. म्हणूनच याला लक्षणविरहित आजार म्हणतात. जेव्हा लक्षणे दिसू लागतात, तेव्हा थकवा, भूक न लागणे, मळमळ, पोटदुखी, ताप, कावीळ इत्यादी लक्षणे दिसू शकतात. तसेच आजार जसजसा वाढत जातो, तसतसा त्याचा पोटदुखी किंवा पायदुखी, रक्ताच्या उलट्या किंवा यकृत निकामी होऊ शकते.
निदान कसे
रक्त तपासणीद्वारे हिपॅटायटीसचे निदान केले जाऊ शकते. यकृताच्या आजाराचे मूल्यांकन करण्यासाठी अल्ट्रासाऊंड, फायब्रोस्कॅन आणि काहीवेळा लिव्हर बायोप्सी मदत करतात. रुग्णांच्या उपचारांचे परिणाम लक्षणीयरीत्या सुधारले आहेत. आता २५ टक्क्यांपेक्षा जास्त रुग्णांमध्ये अल्पकालीन औषधोपचाराने हिपॅटायटीस सी पूर्णपणे बरा होतो. जरी हिपॅटायटीस बी पूर्णपणे बरा होत नसला तरी, प्रभावी अँटीव्हायरल औषधे विषाणूवर नियंत्रण ठेवू शकतात, यकृताचे नुकसान टाळू शकतात आणि सिरोसिस व कर्करोगाचा धोका कमी करू शकतात. यशस्वी उपचारांसाठी लवकर निदान ही गुरुकिल्ली आहे.
यकृत प्रत्यारोपणानंतरही क्रॉनिक हिपॅटायटीस बी किंवा यकृताच्या अंतिम टप्प्यातील आजाराने ग्रस्त असलेल्या रुग्णांसाठी यकृत प्रत्यारोपण आवश्यक आहे. पूर्वी, उपचारांचे पर्याय मर्यादित होते. पण आता रुग्णांकडे चांगले उपचार पर्याय उपलब्ध आहेत. आधुनिक अँटीव्हायरल थेरपी यकृत प्रत्यारोपणानंतरही हिपॅटायटीस बी पुन्हा होण्यापासून प्रतिबंधित करते. हिपॅटायटीस सी देखील प्रत्यारोपणापूर्वी किंवा नंतर पूर्णपणे बरा होऊ शकतो. वेळेवर आणि योग्य उपचार जीव वाचवण्यास मदत करतात.
सायलेंट किलर
हिपॅटायटीसमुळे अनेक वर्षे कोणतीही लक्षणे न दिसता यकृताचे नुकसान होते. त्यामुळे त्याला 'सायलेंट किलर' म्हटले जाते. ज्यांना धोका आहे त्यांनी तपासणी करून घ्यावी. हिपॅटायटीस बीची लस पूर्ण करा आणि शक्य तितक्या लवकर वैद्यकीय सल्ला घ्या. लवकर निदान आणि उपचार जीव वाचवतात.
