Nana Patekar
मुंबई: भारतीय चित्रपटसृष्टीतील अत्यंत प्रभावशाली, अष्टपैलू आणि आपल्या कडक संवादफेकीने प्रेक्षकांच्या हृदयावर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर ऊर्फ नाना पाटेकर यांचे निधन झाले. १ जानेवारी १९५१ रोजी मुरुड-जंजिरा येथे जन्मलेल्या नानांनी रंगभूमीपासून ते बॉलिवूडच्या रुपेरी पडद्यापर्यंत आपल्या अफाट अभिनयाचा ठसा उमटवला. आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाऊन, अपार संघर्षातून तावून-सुलाखून निघालेला हा कलाकार खऱ्या अर्थाने मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा ‘नटसम्राट’ ठरला.
नानांचे प्राथमिक शिक्षण आणि कलाशिक्षण मुंबईतील प्रसिद्ध ‘जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स’ मध्ये झाले. त्यांना स्केचेसची अफाट आवड होती; इतकेच नव्हे तर पोलिसांना गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून त्यांची हुबेहूब रेखाचित्रे काढून देण्याचे कामही त्यांनी केले होते. कॉलेजच्या दिवसांत नाटकांमध्ये काम करताना त्यांची अभिनयाची आवड फुलली. प्रसिद्ध दिग्दर्शिका विजया मेहता यांनी त्यांच्या पहिल्या नाटकाचे दिग्दर्शन केले होते. वडिलांच्या नाट्यप्रेमामुळे नानांना अभिनयाची प्रेरणा मिळाली.
नानांचा चित्रपटसृष्टीतील प्रवास सोपा नव्हता. १९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांनी अतिशय छोट्या भूमिकेद्वारे पदार्पण केले. त्यानंतरची सुमारे आठ वर्षे त्यांनी ‘गिद्ध’, ‘भालू’, ‘शीला’ यांसारख्या चित्रपटांत मिळेल ती भूमिका करत संघर्ष केला. १९८४ च्या ‘आज की आवाज’ चित्रपटातील त्यांच्या सहनायकाच्या भूमिकेचे कौतुक झाले, मात्र चित्रपट विशेष चालला नाही.
१९८६ मध्ये आलेल्या एन. चंद्रा यांच्या ‘अंकुश’ चित्रपटातील बेकारीने त्रस्त असलेल्या सरळमार्गी तरुणाच्या भूमिकेने नानांना खरी ओळख मिळवून दिली. त्यानंतर ‘प्रतिघात’ (१९८७) मधील भूमिका आणि १९८९ च्या ‘परिंदा’ चित्रपटातील अफाट गाजलेली खलनायकाची भूमिका यामुळे नाना पाटेकर भारतीय चित्रपटसृष्टीत एक ताकदीचे अभिनेते म्हणून प्रस्थापित झाले.
१९९२ मध्ये ‘तिरंगा’ चित्रपटाद्वारे नानांना मुख्य भूमिका मिळाली. संवादशैलीसाठी प्रसिद्ध असलेल्या राजकुमार यांच्यासारख्या नटासमोर नानांनी आपल्या कडक संवादफेकीने तोडीस तोड अभिनय करून दाखवला.
त्यांच्या कारकीर्दीतील काही मैलाचे दगड:
नटसम्राट: मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटाच्या इतिहासातील ही भूमिका नानांनी अमर केली.
डॉ. प्रकाश बाबा आमटे (२०१४): या चित्रपटातील त्यांच्या वास्तववादी अभिनयाने प्रेक्षकांना भावुक केले.
पुरस्कार व सन्मान: ३ राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, ४ फिल्मफेअर पुरस्कार, २ महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार आणि १ मराठी फिल्मफेअर पुरस्काराने त्यांना सन्मानित करण्यात आले. कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल केंद्र सरकारने २०१३ मध्ये त्यांना ‘पद्मश्री’ पुरस्कार प्रदान केला.
नाना केवळ पडद्यावरच सैनिकाची भूमिका करत नव्हते, तर प्रत्यक्ष आयुष्यातही त्यांनी देशाची सेवा केली.
१९८८ मध्ये ते ‘टेरिटोरियल आर्मी’मध्ये कॅप्टन म्हणून सामील झाले. आपल्या ‘प्रहार’ चित्रपटाच्या तयारीसाठी त्यांनी तीन वर्षे कठीण प्रशिक्षण घेतले.
१९९९ च्या कारगिल युद्धादरम्यान त्यांनी ‘मराठा लाइट इन्फंट्री रेजिमेंट’सोबत मेजर पदावर सेवा बजावली.
२०१३ मध्ये ते लेफ्टनंट कर्नल पदावरून निवृत्त झाले.
चित्रपटसृष्टीत अफाट यश मिळवूनही नानांचे राहणीमान अत्यंत साधे होते. मुंबईतील अंधेरी येथील एका १-बीएचके अपार्टमेंटमध्ये राहणाऱ्या नानांनी वैयक्तिक आयुष्यात अनेक दुःखाचे डोंगर पेलले. वयाच्या २८ व्या वर्षी वडिलांचे झालेले निधन आणि पहिल्या मुलाचे दुखद निधन यांसारख्या आघातांतून सावरून त्यांनी आपले आयुष्य घडवले.
आपल्या रांगड्या, खंबीर आणि जिवंत अभिनयाने प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारा हा ‘नटसम्राट’ आज आपल्यात नसला, तरी त्यांनी साकारलेल्या अजरामर भूमिकांच्या माध्यमातून ते प्रेक्षकांच्या हृदयात सदैव अमर राहतील.