Mahesh Kakde Ramanujan Prize: भारतीय गणितज्ञ आणि इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स (IISc), बंगळुरू येथील प्राध्यापक महेश काकडे यांना 2026 चा रामानुजन पुरस्कार जाहीर झाला आहे. संख्या सिद्धांतातील (Number Theory) महत्त्वपूर्ण संशोधनासाठी त्यांना हा सन्मान देण्यात आला आहे.
हा पुरस्कार इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थिअरेटिकल फिजिक्स (ICTP) आणि इंटरनॅशनल मॅथेमॅटिकल युनियन (IMU) यांच्या संयुक्त विद्यमाने दिला जातो. विकसनशील देशांमध्ये राहून उत्कृष्ट गणितीय संशोधन करणाऱ्या 45 वर्षांखालील गणितज्ञांचा या पुरस्काराने गौरव केला जातो.
महेश काकडे यांनी अल्जेब्रिक नंबर थिअरी, म्हणजेच बीजगणितीय संख्या सिद्धांत या गणिताच्या शाखेत महत्त्वाचे संशोधन केले आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे झाले, तर संख्या सिद्धांतामध्ये संख्यांचे गुणधर्म, त्यांच्यातील संबंध आणि त्यामागील नियमांचा अभ्यास केला जातो.
काकडे यांच्या संशोधनामुळे संख्यांमधील काही गुंतागुंतीचे संबंध आणि गणितातील वेगवेगळ्या रचनांमधील परस्परसंबंध समजून घेण्यास मदत झाली आहे.
त्यांच्या कामाचा एक महत्त्वाचा भाग इवासावा सिद्धांताशी (Iwasawa Theory) संबंधित आहे. या सिद्धांतामध्ये गणितातील रचना अधिकाधिक गुंतागुंतीच्या होत गेल्यावर त्यांच्यातील नमुने आणि बदलांचा अभ्यास केला जातो. अशा गुंतागुंतीच्या परिस्थितीत गणिती रचना कशा बदलतात, हे समजून घेण्यासाठी काकडे यांनी महत्त्वाचे निष्कर्ष मांडले आहेत.
महेश काकडे यांनी ग्रॉस-स्टार्क आणि ब्रुमर-स्टार्क अनुमानांवरही महत्त्वाचे संशोधन केले आहे. हे गणितातील दीर्घकाळ प्रलंबित असलेले प्रश्न आहेत. संख्या सिद्धांताच्या वेगवेगळ्या भागांना एकमेकांशी जोडणारे संबंध समजून घेण्यात या संशोधनाचे महत्त्व आहे.
त्यांच्या संशोधनाचा संबंध डेव्हिड हिल्बर्ट यांच्या प्रसिद्ध 23 गणिती समस्यांपैकी एका समस्येशी, म्हणजेच हिल्बर्टच्या 12व्या समस्येशीही आहे. 1900 मध्ये जर्मन गणितज्ञ डेव्हिड हिल्बर्ट यांनी भविष्यातील गणितीय संशोधनासाठी या 23 महत्त्वाच्या समस्या मांडल्या होत्या.
काकडे यांच्या संशोधनामुळे संख्या, समीकरणे आणि गणितातील विविध रचनांमधील खोल संबंध समजून घेण्याच्या प्रयत्नांना मदत झाली आहे.
महेश काकडे यांचे शिक्षण भारतात झाले. त्यांनी बंगळुरूमधील इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूटमधून गणितातील पदवी घेतली. त्यानंतर त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठात शिक्षण घेतले. 2008 मध्ये त्यांनी गणितात पदव्युत्तर पदवी आणि पीएचडी पूर्ण केली.
यानंतर त्यांनी प्रिन्स्टन विद्यापीठ, युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन आणि किंग्स कॉलेज लंडन येथे काम केले. 2019 मध्ये ते इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले.
महेश काकडे यांच्या संशोधनाची यापूर्वीही दखल घेण्यात आली आहे. 2022 मध्ये त्यांना इन्फोसिस पुरस्काराच्या गणितीय विज्ञान श्रेणीतील सन्मान मिळाला. त्याशिवाय ते इंटरनॅशनल काँग्रेस ऑफ मॅथेमॅटिशियन्समध्ये निमंत्रित वक्ते होते. 2023 मध्ये त्यांचा Asian Scientist 100 या यादीतही समावेश करण्यात आला होता.
रामानुजन पुरस्काराची सुरुवात 2005 मध्ये झाली. विकसनशील देशांमध्ये प्रतिकूल किंवा आव्हानात्मक परिस्थितीत राहून उत्कृष्ट गणितीय संशोधन करणाऱ्या तरुण गणितज्ञांच्या कामाचा गौरव करणे हा या पुरस्काराचा उद्देश आहे. या पुरस्कारासोबत 10 हजार अमेरिकी डॉलरचे रोख पारितोषिकही दिले जाते.
महेश काकडे यांना मिळालेला हा पुरस्कार भारतीय गणित संशोधनासाठी महत्त्वाची बाब मानली जात आहे. त्यांच्या संशोधनामुळे संख्यांच्या जगातील अनेक गुंतागुंतीचे संबंध समजून घेण्यासाठी गणितज्ञांना नवे मार्ग मिळाले आहेत.