Census 2026 Questions: देशातील आगामी जनगणनेच्या तयारीला वेग आला असून, केंद्र सरकारने जनगणनेदरम्यान नागरिकांना विचारण्यात येणाऱ्या 40 प्रश्नांची यादी जाहीर केली आहे. यावेळच्या जनगणनेत पहिल्यांदाच जात संबंधित माहिती नोंदवली जाणार आहे. याशिवाय कुटुंब, शिक्षण, रोजगार, स्थलांतर आणि डिजिटल साक्षरतेसह काही वैयक्तिक माहितीही घेतली जाणार आहे.
या जनगणनेतील सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे जात नोंदवली जाणार आहे. केंद्र सरकारने गेल्या वर्षी जनगणनेत जातविषयक माहितीचा समावेश करण्याचा निर्णय घेतला होता. जनगणनेच्या प्रश्नावलीत नागरिकांना त्यांची जात सांगावी लागणार आहे.
जनगणना कर्मचारी सर्वप्रथम व्यक्तीचे नाव, कुटुंबातील प्रमुखाशी असलेले नाते, लिंग, जन्मतारीख आणि वय यासारखी माहिती विचारतील.
यानंतर वैवाहिक स्थिती, लग्नाच्या वेळीचे वय, पती किंवा पत्नीचे नाव आणि नागरिकत्व याबाबत प्रश्न विचारले जातील. धर्म, जात, आई-वडिलांची माहिती आणि दिव्यांगत्वाबाबतही माहिती घेतली जाणार आहे.
नागरिकांच्या शिक्षणाची माहितीही जनगणनेत नोंदवली जाणार आहे. यामध्ये मातृभाषा आणि इतर येणाऱ्या भाषा, साक्षरता आणि डिजिटल साक्षरता यांचा समावेश आहे.
तुम्ही सध्या कोणत्या शैक्षणिक संस्थेत शिकत आहात का, तुमची सर्वाधिक शैक्षणिक पात्रता काय आहे आणि कोणत्या विषयात किंवा शाखेत शिक्षण घेतले आहे, असे प्रश्नही विचारले जाणार आहेत.
नागरिकांच्या रोजगाराची स्थिती समजून घेण्यासाठीही प्रश्नावलीत अनेक प्रश्न आहेत. गेल्या एका वर्षात काम केले आहे का, तुमचा व्यवसाय किंवा नोकरी कोणत्या प्रकारची आहे, तुम्ही कोणत्या उद्योग किंवा सेवेशी संबंधित आहात आणि तुम्ही कोणत्या प्रकारचे कामगार आहात, याची माहिती घेतली जाणार आहे.
तसेच सध्या काम शोधत आहात का किंवा काम करण्यासाठी उपलब्ध आहात का, कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी कोणते साधन वापरता, याबाबतही माहिती विचारली जाणार आहे.
तुमचा जन्म कुठे झाला, शेवटचे वास्तव्य कुठे होते आणि कायमचा पत्ता काय आहे, हेही जनगणना कर्मचारी विचारणार आहेत.
एखाद्या व्यक्तीने स्थलांतर केले असल्यास त्यामागचे कारण काय होते आणि सध्याच्या गावात किंवा शहरात किती काळापासून राहत आहात, याची माहितीही घेतली जाणार आहे.
यामुळे देशातील लोकसंख्येचे स्थलांतर कोणत्या कारणांमुळे होत आहे, याचा अंदाज घेण्यास मदत होऊ शकते.
सध्या विवाहित, विधवा, घटस्फोटित किंवा वेगळे राहणाऱ्या महिलांकडून त्यांच्या मुलांची संख्या विचारली जाणार आहे. याशिवाय आतापर्यंत जन्मलेल्या मुलांची एकूण संख्या आणि मागील वर्षभरात जन्मलेल्या मुलांची संख्या याबाबतही प्रश्न असतील.
जनगणनेच्या प्रश्नावलीत कोविड-19 लसीकरणाशी संबंधित प्रश्नाचाही समावेश करण्यात आला आहे. नागरिकांनी कोविडची लस कुठे घेतली, याची माहिती विचारली जाणार आहे. याशिवाय कुटुंबाकडे एकूण किती बँक खाती आहेत, याची माहितीही घेतली जाणार आहे.
जनगणनेच्या प्रश्नावलीत काही ओळखपत्रांशी संबंधित माहितीचाही समावेश आहे. नागरिकांकडे उपलब्ध असल्यास मोबाइल नंबर, आधार नंबर, मतदार ओळखपत्र क्रमांक आणि भारतीय पासपोर्ट क्रमांक विचारला जाऊ शकतो. ड्रायव्हिंग लायसन्स उपलब्ध आहे की नाही, हेदेखील विचारले जाणार आहे.
जनगणनेत प्रामुख्याने व्यक्तीची ओळख, कुटुंबातील नाते, लिंग, वय, वैवाहिक स्थिती, नागरिकत्व, धर्म, जात, पालकांची माहिती, दिव्यांगत्व, भाषा, शिक्षण, रोजगार, व्यवसाय, स्थलांतर, निवास, मुले, कोविड लसीकरण आणि काही ओळखपत्रांशी संबंधित माहिती घेतली जाणार आहे.
सरकारी आदेशानुसार, बर्फाळ भाग असलेल्या काही राज्यांमध्ये जनगणनेची प्रक्रिया 1 सप्टेंबरपासून सुरू होणार आहे. लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील बर्फवृष्टीच्या भागांमध्ये 1 ते 30 सप्टेंबरदरम्यान ही प्रक्रिया होणार असल्याचे सांगण्यात आले आहे. याआधी 17 ते 31 ऑगस्टदरम्यान सेल्फ एन्युमरेशनची सुविधा उपलब्ध करून दिली जाणार आहे. देशातील इतर भागांमध्ये लोकसंख्या मोजणी पुढील वर्षी होणार आहे.
जनगणना ही केवळ देशात किती लोक राहतात हे मोजण्याची प्रक्रिया नाही. नागरिकांचे शिक्षण, रोजगार, स्थलांतर, भाषा, सामाजिक रचना आणि इतर अनेक बाबींची माहिती यामधून मिळते.
यावेळी जातविषयक माहितीचा समावेश आणि आधार, मोबाइल, मतदार ओळखपत्र, पासपोर्ट यांसारख्या तपशीलांचा समावेश असल्याने आगामी जनगणना विशेष महत्त्वाची ठरणार आहे.
मात्र नागरिकांनी कोणतीही माहिती देण्यापूर्वी जनगणना कर्मचाऱ्यांची अधिकृत ओळख आणि प्रक्रियेची खात्री करणे महत्त्वाचे आहे.