काळानुसार भारतीय सैन्यात सध्या मोठे बदल होत आहेत. सैन्य दलाच्या तिन्ही शाखा (पायदळ, नौदल आणि हवाईदल) यांच्यातील समन्वय अधिक व्यापक झाला आहे. पायदळ, तोफखाना, हवाई सुरक्षा आणि संपर्क यंत्रणा (सिग्नल) यांनी एकत्र मिळून काम करावे, यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.
Indian Army Modern Weapons
नवी दिल्ली : भारतीय सैन्यदलातील व्यापक बदलांविषयी माहिती देताना लष्करप्रमुख जनरल उपेंद्र द्विवेदी यांनी सांगितले होते की, गेल्या केवळ १४–१५ महिन्यांत सरकारने सैन्याच्या रचनेत सुधारणा करण्यासाठी ३१ महत्त्वाचे आदेश दिले आहेत. यामध्ये 'एकात्मिक युद्ध गट' (IBG) आणि 'एव्हिएशन ब्रिगेड' सारख्या मोठ्या निर्णयांचा समावेश आहे. या निर्णयांमुळे युद्धाच्या काळात भारतीय सैन्याची ताकद आणि वेग अनेक पटींनी वाढणार आहे. जाणून घेऊया आधुनिक भारतातील आधुनिक शस्त्रास्त्रांचा अर्थ आणि सामर्थ्याविषयी...
जगभरात सुरू असलेल्या संघर्षांपासून शिकून भारतीय सैन्याने स्वतःला बळकट करण्यासाठी काम सुरू केले आहे. सैन्यात आधीच विशेष दल आणि घटक असताना, त्यांच्यातील दरी भरून काढण्यासाठी "भैरव" ही एक नवीन लढाऊ बटालियन तयार केली जात आहे. आतापर्यंत १३ भैरव बटालियन तयार करण्यात आल्या आहेत, तर आणखी १२ बटालियन तयार करण्यात येणार आहेत. घटक टीम सध्या सैन्याच्या प्रत्येक पायदळ बटालियनमध्ये तैनात आहे. त्यांच्या विशेष कामांमध्ये शत्रूचे बंकर उडवणे, शत्रूच्या प्रगतीला रोखणे, शत्रूच्या मार्गांना अडथळा आणणे जेणेकरून पुरवठा त्यांच्यापर्यंत पोहोचू नये किंवा शत्रूच्या देखरेखीच्या यंत्रणेत व्यत्यय आणणे समाविष्ट आहे. विशेष दल देखील समान कामे करतात, परंतु शत्रूच्या प्रदेशात खोलवर जाऊन. विशेष दलांना हवेतून, जंगलातून किंवा पाण्याखाली शत्रूच्या प्रदेशात प्रवेश करण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते. विशेष दल हे एक धोरणात्मक दल आहे. प्रत्येक लष्करी कमांड किंवा कॉर्प्समध्ये सामान्यतः एक किंवा दोन विशेष दल बटालियन असतात. तथापि, बहु-डोमेन ऑपरेशन्सच्या वाढीमुळे अधिक विशेष दलांसारख्या सैन्याची निर्मिती आवश्यक झाली आहे. म्हणून, भैरव तयार केले जात आहे.
ते स्वतंत्रपणे महत्त्वपूर्ण कामे पूर्ण करू शकतात. पायदळ व्यतिरिक्त, त्यात तोफखाना, हवाई संरक्षण आणि सिग्नलमधील सैनिक देखील समाविष्ट आहेत. ते लढाऊ आणि लढाऊ समर्थन एकत्रित करते. ते तोफखाना आणि अग्निशमन समर्थन देते. लोइटरिंग दारूगोळा, ड्रोन आणि हवाई संरक्षण देखील ताकद आहेत. भैरव बटालियनमध्ये पारंपरिक युद्धात आवश्यक असलेल्या सर्व गोष्टी आहेत. त्यांचे सैनिक विशेष प्रशिक्षित आहेत आणि ते हवाई कारवायांपासून ते पाण्याखालील कारवायांपर्यंत सर्व काही करू शकतात. त्यांचे काम सीमापार ऑपरेशन्स, शत्रूवर गुप्त माहिती गोळा करणे आणि त्यांच्या कारवाया उधळणे असेल.
भारतीय सैन्यात सात रुद्र ब्रिगेड तयार केले जात आहेत, त्यापैकी दोन पूर्ण झाल्या आहेत. सध्या, एका पायदळ ब्रिगेडमध्ये एक पायदळ युनिट आहे. त्याचप्रमाणे, एका तोफखाना ब्रिगेडमध्ये एक तोफखाना युनिट आहे. रुद्र ब्रिगेडमध्ये पायदळ, तोफखाना आणि गरजेनुसार, एक I किंवा इतर आर्म युनिट समाविष्ट आहे.
भारतीय सैन्याच्या प्रत्येक पायदळ बटालियनमध्ये एक अश्नी (वज्र) प्लाटून तयार करण्यात आली आहे. या ड्रोन प्लाटूनचा अर्थ असा आहे की, प्रत्येक बटालियनमध्ये आता ड्रोन आणि ते चालवण्यासाठी सैनिक आहेत. गरजेनुसार सैनिकांना देखील प्रशिक्षण दिले जात आहे.
भारतीय लष्कर आता अधिक वेगवान आणि शक्तिशाली होण्यासाठी 'एकात्मिक युद्ध गट' (IBG) तयार करत आहे. याचे स्वरूप हे सामान्य 'ब्रिगेड'पेक्षा मोठे; पण 'डिव्हिजन'पेक्षा थोडे लहान असतील. एका IBG मध्ये साधारण ५,००० ते ७,००० सैनिक असतील. (तुलना करायची तर, एका ब्रिगेडमध्ये ३,००० आणि डिव्हिजनमध्ये १०,००० सैनिक असतात.) सध्या असे चार गट तयार केले जात आहेत, त्यापैकी एक खास पाकिस्तान सीमेवर लक्ष ठेवण्यासाठी असेल. या गटाची जबाबदारी मेजर जनरल दर्जाच्या मोठ्या अधिकाऱ्याकडे असेल. या एकाच गटात पायदळ, रणगाडे (टँक्स), तोफखाना, हवाई सुरक्षा, इंजिनिअर्स, संपर्क यंत्रणा (सिग्नल) आणि रसद पुरवठा अशा सर्व सुविधा एकत्र असतील. यामुळे युद्धाच्या वेळी निर्णयासाठी कोणाचीही वाट पाहावी लागणार नाही, हे या गटाचे वैशिष्ट्य आहे.
भारतीय लष्कराच्या तोफखाना विभागाचे आधुनिकीकरण आता एका नव्या टप्प्यावर पोहोचले आहे. शत्रूला सीमेपलीकडेच रोखण्यासाठी आणि अचूक मारा करण्यासाठी पारंपरिक तोफखाना रेजिमेंटचे रूपांतर आता 'शक्तीबान' आणि 'दिव्यस्त्र' सारख्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाने सज्ज असलेल्या युनिट्समध्ये केले जात आहे. पारंपारिक तोफखाना रेजिमेंटमध्ये प्रामुख्याने तोफांचा वापर केला जातो. मात्र, 'शक्तीबान' रेजिमेंटमध्ये आधुनिक युद्धतंत्राचा भाग असलेले ड्रोन, झुंड ड्रोन आणि लोइटरिंग म्युनिशन्स यांचा समावेश असेल. आतापर्यंत लष्कराने १५ शक्तीबान रेजिमेंट तयार केल्या असून, आणखी ११ रेजिमेंटचे काम प्रगतीपथावर आहे. लष्करप्रमुख जनरल उपेंद्र द्विवेदी यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या रेजिमेंटची मारक क्षमता सुरुवातीला १०० ते ४०० किलोमीटर इतकी असेल. भविष्यात हे अंतर ७०० ते १००० किलोमीटरपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. ज्या तोफखाना रेजिमेंटचे पूर्णपणे 'शक्तीबान'मध्ये रूपांतर होणार नाही, तिथे 'दिव्यस्त्र' बॅटरी तैनात केल्या जातील. सध्या ३४ 'दिव्यस्त्र' बॅटरी तयार करण्याचे काम सुरू आहे. या बॅटरीमध्ये प्रामुख्याने ड्रोन आणि लोइटरिंग दारूगोळ्याचा समावेश असेल, ज्यामुळे दुर्गम भागातही शत्रूच्या हालचालींवर लक्ष ठेवून अचूक हल्ला करणे शक्य होईल.
त्रिनेत्र : हे मानवाद्वारे वाहून नेण्यायोग्य (Man-portable) आणि स्थिर-विंग असलेले मानवरहित विमान (UAV) आहे. अचूक हल्ला आणि सतत देखरेख ठेवण्यासाठी हे अत्यंत प्रभावी ठरेल.
संजय : महाभारतातील 'संजय'प्रमाणेच ही प्रणाली युद्धभूमीवरील प्रत्येक हालचालीवर बारीक लक्ष ठेवेल. ही लष्कराची मुख्य 'देखरेख प्रणाली' म्हणून ओळखली जाईल.
तोफखाना आणि रॉकेट प्रणालीत 'स्वदेशी' क्रांती : भारतीय तोफखान्याला बळकटी देण्यासाठी प्रगत तोफा आणि रॉकेट लाँचर्स सज्ज करण्यात आले आहेत.
अमोघ : ही स्वदेशी बनावटीची १५५ मिमी, ५२-कॅलिबरची प्रगत तोफ आहे. लांब पल्ल्याचा मारा आणि अचूकता ही या तोफेची खास ओळख आहे.
सूर्यस्त्र : ही एक सार्वत्रिक रॉकेट लाँचर प्रणाली आहे. अतिशय वेगवान असलेल्या या प्रणालीद्वारे विविध प्रकारची स्फोटके शत्रूवर डागली जाऊ शकतात.
अग्निबाण : ही एक 'मल्टी-बॅरल रॉकेट लाँचर' प्रणाली आहे. BM-21 अग्निबाण एकाच वेळी ४० ट्यूबमधून रॉकेट्सचा वर्षाव करून शत्रूला उद्ध्वस्त करण्याची क्षमता ठेवते.
बजरंग (Bajrang) हे एक हलके आणि विशेष ऑपरेशन्ससाठी डिझाइन केलेले वाहन आहे. उत्कृष्ट गतिशीलता आणि संरक्षण ही याची वैशिष्ट्ये आहेत.
वीर (Veer) : हे भारतात विकसित केलेले 'इलेक्ट्रिक ऑल-टेरेन वाहन' आहे. हे वाहन कोणताही आवाज न करता शांतपणे काम करते. गस्त घालणे, रेकी करणे आणि गुप्त मोहिमा राबवण्यासाठी याचा वापर केला जाणार आहे.