दिनेश कांबळे
डोळखांब: सह्याद्रीच्या डोंगररांगांवर पावसाची हिरवी चादर पसरली की जंगलाचा प्रत्येक कोपरा जणू औषधी वनस्पतींच्या बहराने सजतो. ठाणे जिल्ह्यातील शहापूर, मुरबाड आणि भिवंडीच्या डोंगराळ पट्ट्यापासून पालघरमधील जव्हार, मोखाडा, विक्रमगड, वाडा, डहाणू आणि तलासरीपर्यंत पसरलेल्या जंगलांमध्ये सप्टेंबर महिन्यात अनेक रानऔषधी, वेली, कंद-मुळे, झुडपे आणि वनवृक्ष बहरात येतात.
ही वनसंपदा केवळ जैवविविधतेचा ठेवा नसून, जंगलालगतच्या आदिवासी कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचे साधन आणि पारंपरिक ज्ञानाची शिदोरी आहे. मात्र, कच्च्या वनौषधीला योग्य बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि योग्य दर मिळाला नाही तर या संपत्तीचा फायदा मध्यस्थांना होण्याची शक्यता अधिक आहे.
पावसाळ्याच्या उत्तरार्धात भारंगी, कालमेघ, अडुळसा, शतावरी, गुळवेल, कवच, काळी मुसळी, रानहळद, कुडा, अश्वगंधा, गुंज, अर्जुन, बेहडा, हरडा यांसारख्या विविध वनस्पती जंगलात आढळतात. काही वनस्पतींची पाने व फुले या काळात विकसित होतात, तर काहींच्या कंद-मुळांची वाढ जमिनीखाली सुरू असते.
सह्याद्रीच्या दमट हवामानामुळे या वनस्पतींच्या वाढीस पोषक वातावरण निर्माण होते. कारवी ही सह्याद्रीच्या वनरचनेतील वैशिष्ट्यपूर्ण वनस्पती असून तिच्या फुलोऱ्यामुळे डोंगररांगा वेगळ्याच रंगात न्हाऊन निघतात. भारंगीचा पारंपरिक आयुर्वेदिक वापर कफ व श्वसनाशी संबंधित तक्रारींसाठी केला जातो.
कालमेघ कडू औषधी वनस्पती म्हणून पारंपरिक औषधपद्धतीत वापरला जातो. गुळवेल, शतावरी, अडुळसा, कुडा, अर्जुन, बेहडा आणि हरडा यांनाही आयुर्वेदात विविध उपयोग आहेत. मात्र, या वनस्पतींचा औषधी उपयोग करताना तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे; एखादी वनस्पती कोणत्याही आजारावर निश्चित उपचार करते, असा दावा करता येत नाही.
त्याची खरी किंमत तेव्हा मिळेल, जेव्हा जंगलाचे संवर्धन, आदिवासींचे पारंपरिक ज्ञान, शास्त्रीय प्रक्रिया आणि थेट बाजारपेठ यांची सांगड घातली जाईल. सप्टेंबरचा हा वनौषधींचा बहराचे योग्य नियोजन केल्यास हजारो आदिवासी कुटुंबांच्या रोजगाराला नवी दिशा देणारा ठरू शकतो.
मात्र वनौषधींचे शाश्वत संकलन हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. मुळे किंवा कंदासाठी संपूर्ण वनस्पती मुळासकट उपटणे, वनस्पती नष्ट करणे यामुळे पुढील पिढीसाठी हा ठेवा धोक्यात येईल.
आदिवासींच्या पिढीजात ज्ञानाची शिदोरी
सह्याद्रीच्या जंगलालगत राहणाऱ्या आदिवासी समाजाला या वनस्पतींची ओळख पिढ्यान्पिढ्या आहे. कोणती वनस्पती कोणत्या ऋतूत उगवते, तिचे कोणते भाग वापरले जातात, कधी संकलन करायचे आणि कशी वाळवायची, याचे पारंपरिक ज्ञान अनेक कुटुंबांकडे आहे. वनौषधी, मध, फळे, बिया, डिंक, पाने, कंद-मुळे अशा लघुवनउत्पादनांमधून आदिवासी कुटुंबांना अन्नाबरोबरच रोख उत्पन्नही मिळते.
मुंबईसह देशभरातील बाजाराशी जोडण्याची संधी
औषधी वनस्पतींच्या दरांमध्येही मोठी विविधता असते. आयुष मंत्रालयाच्या ई-चरक या व्यासपीठावर औषधी वनस्पतींच्या बाजारभावांची माहिती उपलब्ध असून मुंबईसह विविध बाजारांतील दर नोंदविले जातात.
उदाहरणार्थ, २२ जून २०२६ रोजीच्या उपलब्ध माहितीत विविध वनस्पतींच्या मुळे, बिया, पाने, फळे आणि सालींना त्यांच्या प्रकारानुसार वेगवेगळे दर नोंदलेले आहेत. यामुळे ठाणे आणि पालघरमधील आदिवासी भागात फक्त कच्ची वनौषधी विकण्याऐवजी तिचे प्राथमिक मूल्यवर्धन करण्याची मोठी संधी आहे.
‘वनधन’मधून रोजगाराला चालना
लघुवनउत्पादनासाठी केंद्र सरकारच्या योजनेत किमान आधारभूत किंमत, मूल्यवर्धन, प्रशिक्षण आणि बाजारपेठेशी जोडणी यावर भर देण्यात आला आहे. वनधन विकास कार्यक्रमाचा उद्देश आदिवासींच्या पारंपरिक ज्ञानाला आधुनिक प्रक्रिया व बाजारपेठेशी जोडून रोजगार आणि उत्पन्न वाढविणे हा आहे.
ठाणे आणि पालघरच्या डोंगराळ भागात याच धर्तीवर आदिवासी महिला बचतगट, वनधन केंद्रे आणि स्थानिक सहकारी संस्था यांना वनौषधी संकलन व प्राथमिक प्रक्रियेशी जोडता येऊ शकते.