अलिबाग: रायगड जिल्ह्यात यंदा वार्षिक सरासरीच्या सुमारे ९२ टक्के पावसाची नोंद झाली असली, तरी पावसाचे असमान वितरण आणि त्यातील खंडाचा फटका भातशेतीला बसला आहे.
त्यामुळे केवळ पर्जन्यमानाच्या आकडेवारीवरून दुष्काळाची तीव्रता ठरविण्याऐवजी कोकणातील भौगोलिक परिस्थिती, भातशेतीचे स्वरूप आणि प्रत्यक्ष पीकनुकसान विचारात घेणारी स्वतंत्र, शास्त्रीय मूल्यांकन पद्धत विकसित करण्याची गरज आहे.
विदर्भ, मराठवाडा आणि कोकणातील शेतीच्या वेगवेगळ्या गरजा लक्षात घेऊन दुष्काळाचे निकष ठरविण्याचा मुद्दा आता ऐरणीवर आला आहे.
कोकणात भातशेती हे खरीप हंगामातील प्रमुख पीक आहे. या पिकाचे उत्पादन केवळ एकूण पावसाच्या प्रमाणावर अवलंबून नसून पावसाचे वितरण, त्यातील खंड आणि पीकवाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यांतील पाण्याची उपलब्धता यांवरही अवलंबून असते.
यंदा पावसातील तूट आणि प्रतिकूल परिस्थितीमुळे भातशेतीवर परिणाम झाला असेल, तर त्याचे मूल्यमापन केवळ पर्जन्यमानाच्या सरासरी आकडेवारीवरून करणे पुरेसे ठरणार नाही.
दुष्काळाचे मूल्यांकन करताना पर्जन्यमान हा महत्त्वाचा घटक असला, तरी प्रत्यक्ष शेतीची स्थितीही तितकीच महत्त्वाची आहे.
एखाद्या भागात पावसाचे एकूण प्रमाण तुलनेने समाधानकारक दिसत असले, तरी पीकवाढीच्या निर्णायक टप्प्यावर पावसाने खंड दिल्यास उत्पादनात घट होऊ शकते. दुसरीकडे, कमी कालावधीत झालेल्या अतिवृष्टीमुळेही पिकांचे नुकसान होण्याची शक्यता असते.
कोकणातील भातशेतीचे वास्तव लक्षात घेताना पावसाचे एकूण प्रमाण, त्याचे कालावधीनुसार वितरण, भातलागवडीची स्थिती, जमिनीतील ओलावा आणि पिकांची वाढ या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार होणे आवश्यक आहे. पावसाची आकडेवारी आणि शेतातील प्रत्यक्ष परिस्थिती यांचा मेळ घातल्याशिवाय दुष्काळाची तीव्रता नेमकेपणाने समजणे कठीण आहे.
विदर्भ आणि मराठवाड्यातील शेतीच्या गरजा आणि कोकणातील भातशेतीचे स्वरूप यांत फरक आहे. त्यामुळे एका प्रदेशासाठी उपयुक्त ठरणारे मूल्यांकनाचे निकष दुसऱ्या प्रदेशातील शेतीच्या नुकसानीचे अचूक चित्र दाखवतीलच असे नाही.
कोकणातील दुष्काळाचे मूल्यमापन करताना येथील पर्जन्यमानाचा ऐतिहासिक कल, पावसातील खंड, भातशेतीचे क्षेत्र, उत्पादनातील घट आणि पाणी उपलब्धतेची स्थिती यांना स्वतंत्र महत्त्व देणे गरजेचे आहे. स्वतंत्र निकष म्हणजे केवळ पावसाची मर्यादा कमी-जास्त करणे नव्हे. तर कोकणातील शेतीच्या गरजांनुसार दुष्काळाची तीव्रता मोजण्याची अधिक वास्तववादी आणि शास्त्रीय पद्धत विकसित करणे होय.
निकष शास्त्रीय, वस्तुनिष्ठ हवेत
कोकणासाठी स्वतंत्र निकष निश्चित करताना त्यांचा आधार शास्त्रीय आणि पारदर्शक असणे आवश्यक आहे. पावसाची नोंद, पिकांच्या नुकसानीचे सर्वेक्षण, उत्पादनातील घट, जमिनीतील ओलावा आणि जलस्रोतांची उपलब्धता या घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास दुष्काळाचे अधिक वस्तुनिष्ठ चित्र समोर येऊ शकते. त्यातून मदतीसाठी पात्र ठरणाऱ्या शेतकऱ्यांचे मूल्यांकनही अधिक वास्तववादी पद्धतीने करता येईल.