पोलादपूर: शेतकऱ्यांसाठी भाताची रास म्हणजे सोन्याची पेटीच! वर्षभर कष्ट करून, उन्हातान्हात राबून, घाम गाळून आणि निसर्गाच्या प्रत्येक संकटाचा सामना करून शेतकरी आपल्या शेतात भाताचे पीक उभे करतो.
भाताची कापणी सुरू झाली की ग्रामीण भागातील शेतशिवारात वेगळेच चित्र पाहायला मिळते. कुठे भात कापणीची लगबग, कुठे कापलेले भात एकत्र करण्याची धावपळ, तर कुठे शेतात भाताच्या मोठमोठ्या राशी उभ्या राहताना दिसतात. या प्रत्येक राशीमध्ये शेतकऱ्याच्या वर्षभराच्या मेहनतीची, आशेची आणि कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाची कहाणी दडलेली असते.
मात्र यंदाचे वर्ष शेतकऱ्यांसाठी काहीसे निराशाजनक ठरले आहे. सुरुवातीपासूनच पाण्याच्या कमतरतेचा सामना करावा लागला. पावसाच्या अनियमिततेमुळे भातशेतीवर परिणाम झाला. कुठे पाण्याअभावी पिकांची वाढ खुंटली, तर कुठे अपेक्षित उत्पादन मिळण्याची आशा कमी झाली. शेतकऱ्यांनी मोठ्या मेहनतीने भाताचे पीक वाचवले, पण पीक कापणीच्या तोंडावर अचानक आलेल्या पावसाने अनेक शेतकऱ्यांच्या चिंतेत आणखी भर घातली.
भाताची कापणी झाल्यानंतर शेतकरी कापलेले भात एकत्र करून त्याची रास तयार करतात. ग्रामीण भाषेत या राशीला वेगवेगळ्या भागांत वेगवेगळी नावे आहेत. ही रास म्हणजे केवळ गवताचा ढीग नसतो, तर शेतकऱ्याच्या कष्टांची जपलेली शिदोरी असते.
या राशीकडे पाहताना एखाद्याला फक्त वाळलेले गवत दिसेल; पण शेतकऱ्याला त्यामध्ये आपल्या मुलांचे शिक्षण, घरखर्च, सण-उत्सव, जनावरांचा चारा आणि पुढील वर्षाच्या शेतीची तरतूद दिसत असते.
भाताचे दाणे मिळवण्याबरोबरच भाताचे काडही शेतकऱ्यांसाठी तितकेच महत्त्वाचे असते. जनावरांसाठी वर्षभराचा चारा म्हणून या काडाची साठवण केली जाते. पावसाळ्यात आणि उन्हाळ्यात जनावरांना चारा कमी पडू नये, यासाठी शेतकरी मोठ्या काळजीपूर्वक भाताची रास तयार करतात.
भाताची रास म्हणजे सोन्याची पेटीच
शेतकऱ्याचे आयुष्य पूर्णपणे निसर्गावर अवलंबून असते. वेळेवर पाऊस पडला तर पीक चांगले येईल, अशी आशा असते. पाऊस कमी पडला तर पिके करपण्याची भीती, तर जास्त पाऊस झाला तर हातातोंडाशी आलेले पीक खराब होण्याची वेळ येते. यंदाही अनेक शेतकऱ्यांना अशाच दुहेरी संकटाचा सामना करावा लागत आहे.
पाण्याच्या टंचाईमुळे शेतीचे नुकसान झाले आणि भात कापणीच्या काळात अचानक झालेल्या पावसामुळे शेतकऱ्यांची चिंता वाढली आहे. वर्षातून एकदाच मिळणाऱ्या या भाताच्या पिकावर शेतकऱ्यांच्या कुटुंबाचा मोठा आर्थिक भार अवलंबून असतो. वर्षभर पुरेल एवढे धान्य घरात यावे, जनावरांसाठी चारा उपलब्ध व्हावा आणि पुढील हंगामासाठी काही आर्थिक तरतूद व्हावी, अशी प्रत्येक शेतकऱ्याची अपेक्षा असते. मात्र निसर्गाच्या लहरीपणामुळे या अपेक्षांना धक्का बसत आहे.
शेती वाचली तरच गाव वाचेल!
ग्रामीण भागाची अर्थव्यवस्था शेतीवर अवलंबून आहे. शेती चांगली झाली तर गावातील बाजारपेठेला चालना मिळते. शेतकऱ्यांच्या हातात पैसा येतो, ग्रामीण भागातील व्यवहार वाढतात आणि अनेक कुटुंबांचे जीवनमान सुधारते. त्यामुळे शेतकऱ्यांना वेळेवर पीकविमा, नुकसानभरपाई, पाणी व्यवस्थापन, सिंचनाच्या सुविधा आणि शेतीमालाला योग्य हमीभाव मिळणे गरजेचे आहे.
नैसर्गिक आपत्तीमुळे नुकसान झाल्यास शासनाने तातडीने पंचनामे करून शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत द्यावी, हीच आजच्या काळाची गरज आहे. शेतात उभी असलेली भाताची रास ही दिसायला साधी असली, तरी तिच्यामागे अनेक महिन्यांचे कष्ट, काळजी, घाम आणि असंख्य स्वप्ने दडलेली आहेत.
शहरातील माणसाला बाजारातून मिळणारा तांदळाचा प्रत्येक दाणा सहज मिळत असला, तरी त्या एका दाण्यामागे शेतकऱ्याचे किती कष्ट असतात, याची जाणीव प्रत्येकाने ठेवली पाहिजे. कारण ही रास म्हणजे केवळ भाताचे काड नाही, ही आहे शेतकऱ्याच्या जगण्याची शिदोरी, त्याच्या कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाची हमी आणि काळ्या आईने दिलेली अनमोल भेट! खऱ्या अर्थाने हीच शेतकऱ्यांची सोन्याची पेटी... आणि हाच बळीराजाचा खरा ठेवा!
कष्टाची किंमत कोण जाणणार?
आधुनिकतेच्या युगात अनेक क्षेत्रांत प्रगती होत आहे; मात्र शेतीसमोरची संकटे दिवसेंदिवस वाढत आहेत. बियाणे, खते, औषधे, मजुरी आणि शेतीसाठी लागणारा खर्च वाढत आहे. दुसरीकडे शेतीमालाला अपेक्षित भाव मिळेलच याची खात्री नाही. जमीन नांगरतो, पेरणी करतो, रोपांची लागवड करतो, पिकांची काळजी घेतो आणि शेवटी भाताची कापणी करून कष्टांचे फळ मिळवण्याची वाट पाहतो. शेतातील ही भाताची रास पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते की, शेतकरी हा केवळ अन्नधान्य पिकवणारा माणूस नाही, तर संपूर्ण समाजाचे पोट भरणारा अन्नदाता आहे.