श्रीकृष्ण बाळ
महाड: महाड शहराला पाणीपुरवठा करणाऱ्या महत्त्वाच्या जलस्रोतांपैकी एक असलेल्या कुर्ला धरणाची सध्या मोठी दुरवस्था झाली आहे. सुमारे सहा दशकांपूर्वी उभारण्यात आलेल्या या प्रकल्पाच्या देखभाल व दुरुस्तीकडे सातत्याने दुर्लक्ष झाल्याचा आरोप नागरिकांकडून होत आहे.
शहराच्या वाढत्या लोकसंख्येच्या तुलनेत या धरणाचे आधुनिकीकरण, संरचनात्मक मजबुतीकरण आणि जलसाठा व्यवस्थापन याकडे अपेक्षित गांभीर्याने लक्ष न दिल्याने भविष्यात गंभीर परिस्थिती निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
महाड शहराच्या पाणीपुरवठ्याचा कणा मानल्या जाणाऱ्या कुर्ला धरणाची उभारणी सुमारे सहा दशकांपूर्वी करण्यात आली होती. त्या काळातील लोकसंख्या, पाण्याची गरज आणि उपलब्ध तांत्रिक सुविधा लक्षात घेऊन या प्रकल्पाची रचना करण्यात आली होती.
मात्र आज महाड शहराचा विस्तार अनेक पटींनी वाढला आहे. नगरपरिषद कार्यक्षेत्राबरोबरच उपनगरांमध्येही लोकसंख्या वाढल्याने पिण्याच्या पाण्याची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. तरीही जुन्याच पायाभूत सुविधांवर शहराचा पाणीपुरवठा अवलंबून असल्याने भविष्यातील जलसुरक्षेचा प्रश्न गंभीर बनत आहे.
स्थानिक नागरिकांच्या मते, धरण परिसरातील संरक्षण भिंती, जलवाहिन्या, गेट यंत्रणा, गाळ साचण्याची समस्या, पाणी वाहून नेणाऱ्या लाईन्स आणि इतर मूलभूत सुविधांची नियमित देखभाल अनेक वर्षांपासून झालेली नाही. पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात गाळ साचल्याने जलसाठ्याची क्षमता कमी होत असल्याचीही चर्चा आहे.
त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर करण्यासाठी गाळ काढणे, धरणाची तांत्रिक तपासणी आणि आवश्यक तेथे पुनर्बांधणी करणे अत्यावश्यक असल्याचे मत व्यक्त होत आहे. याशिवाय हवामान बदलामुळे पावसाचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे.
काही दिवसांत पडणारा पाऊस आता काही तासांत कोसळत असल्याने जलसाठ्यांचे व्यवस्थापन अधिक आव्हानात्मक झाले आहे. अशा परिस्थितीत जुन्या धरणांची संरचनात्मक सुरक्षितता, जलसाठा क्षमता आणि आपत्कालीन व्यवस्थापन यंत्रणा यांचे वेळोवेळी तज्ज्ञांकडून परीक्षण होणे आवश्यक आहे.
महाड शहराचा भविष्यातील विकास, वाढती लोकसंख्या, औद्योगिक आणि व्यापारी विस्तार लक्षात घेता केवळ दैनंदिन पाणीपुरवठा नव्हे, तर दीर्घकालीन जलनियोजन आवश्यक आहे. त्यासाठी कुर्ला धरणाच्या सविस्तर संरचनात्मक लेखापरीक्षण, गाळाचे वैज्ञानिक सर्वेक्षण, जलसाठा क्षमतेचे पुनर्मूल्यांकन आणि आवश्यक असल्यास धरणाच्या आधुनिकीकरणाचा स्वतंत्र आराखडा तयार करण्याची गरज व्यक्त होत आहे.
भविष्यातील जलसुरक्षेचा आधारस्तंभ
महाडसारख्या ऐतिहासिक आणि वेगाने विकसित होणाऱ्या शहरासाठी सुरक्षित व शाश्वत पाणीपुरवठा ही मूलभूत गरज आहे. त्यामुळे सहा दशकांपूर्वी उभारलेल्या कुर्ला धरणाकडे केवळ जुन्या जलस्रोताच्या दृष्टीने न पाहता, शहराच्या भविष्यातील जलसुरक्षेचा आधारस्तंभ म्हणून पाहण्याची वेळ आली आहे. प्रशासनाने या प्रश्नाकडे तातडीने लक्ष देऊन व्यापक तांत्रिक तपासणी, आवश्यक दुरुस्ती आणि दीर्घकालीन नियोजन हाती घेतले, तर भविष्यातील अनेक समस्या टाळणे शक्य होईल.