रायगड : डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठातर्फे दिला जाणारा यंदाचा 'उत्कृष्ट संशोधन केंद्र पुरस्कार' कर्जत येथील प्रादेशिक कृषी संशोधन केंद्राला प्रदान करण्यात आला आहे. दापोली येथील विश्वेश्वरय्या सभागृहात आयोजित विद्यापीठाच्या वर्धापन दिन सोहळ्यात कुलगुरू डॉ. संजय भावे यांच्या हस्ते केंद्राचे सहयोगी संशोधन संचालक डॉ. बी. डी. वाघमोडे यांनी हा पुरस्कार स्वीकारला.
१०७ वर्षांचा ऐतिहासिक वारसा आणि भरीव कामगिरी
१४ ऑगस्ट १९१९ रोजी स्थापन झालेल्या या ऐतिहासिक संशोधन केंद्राने कृषी क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. केंद्राची वैशिष्ट्ये आणि कामगिरी खालीलप्रमाणे:
भात जातींचा विकास : केंद्राने आतापर्यंत भाताच्या १६ सुधारित आणि ४ संकरित जाती विकसित केल्या आहेत.
मोठ्या प्रमाणावर बीजोत्पादन: दरवर्षी ५०० क्विंटलपेक्षा जास्त मूलभूत, पायाभूत, पैदासकार आणि सत्यतादर्शक बियाणांची निर्मिती करून ते शेतकरी, उत्पादक कंपन्या व इतर संस्थांना पुरवले जाते.
महत्त्वाचे प्रकल्प: येथे भातावरील संशोधन आणि विस्तार कार्याची राज्य शासनाची कायमस्वरूपी योजना कार्यरत आहे. याशिवाय, नवी दिल्लीच्या भारतीय कृषी संशोधन संस्थेच्या (ICAR) मार्गदर्शनाखाली 'अखिल भारतीय समन्वित भात सुधार प्रकल्प' आणि 'एकात्मिक शेती पद्धती' (IFS) हे प्रकल्प सुरू आहेत. यामध्ये पीक लागवड, पशू संवर्धन, दुग्ध विकास आणि उद्यानविद्या यांचा समावेश असलेले कृषी विकासाचे मॉडेल तयार केले जात आहे.
आधुनिक तंत्रज्ञान आणि संशोधनाची नवी दिशा
केंद्राने पारंपरिक पद्धती बदलून वातावरणपूरक आणि शेतकऱ्यांच्या गरजेनुसार संशोधनावर भर दिला आहे:
जलद भात पैदास (Speed Breeding): स्पीड ब्रीडिंग, डिजिटल ब्रीडिंग आणि जैवतंत्रज्ञानाचा वापर करून अवघ्या ६ ते ७ वर्षांत नवीन भात जाती विकसित करण्याचे तंत्रज्ञान केंद्राने आणले आहे.
विशिष्ट भात वाण: पोहे व मुरमुरे उद्योगासाठी खास जाती, पौष्टिक व सुगंधित जाती, तसेच रोगप्रतिकारक आणि कमी पावसात तग धरणाऱ्या जातींवर येथे काम सुरू आहे.
भविष्यातील ध्येय: हेक्टरी १० टनांपेक्षा जास्त उत्पादन देणाऱ्या 'स्टे ग्रीन' वाण आणि संकरित जातींवर सध्या संशोधन सुरू आहे. तसेच, कमी मनुष्यबळ लागणारे 'पेरभात' तंत्रज्ञानही विकसित केले जात आहे.
डिजिटल विस्तार: विद्यापीठाच्या तंत्रज्ञानाचा प्रसार फेसबुक, व्हॉट्सॲप, इन्स्टाग्राम, रील्स आणि विविध ॲप्सच्या माध्यमातून आधुनिक पद्धतीने केला जात आहे.
पुरस्काराचे मानकरी ठरण्याचे मुख्य कारण
केंद्रातील अद्यावत प्रयोगशाळा, आण्विक प्रजनन प्रयोगशाळा (Molecular Breeding Lab), राज्यातील पहिली 'जलद पैदास' (Speed Breeding) सुविधा आणि ११२.४५ कोटी रुपयांचा प्रस्तावित 'महाअन्नपूर्णा प्रकल्प' या सर्व बाबींची दखल परीक्षक समितीने घेतली. या उल्लेखनीय कामगिरीमुळेच या केंद्राची 'उत्कृष्ट संशोधन केंद्र' म्हणून निवड करण्यात आली. "या पुरस्कारामुळे उत्तर कोकण विभागातील कृषी अधिकारी, वैज्ञानिक आणि कर्मचाऱ्यांमध्ये आनंदाचे व उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले आहे," अशी माहिती केंद्राचे कृषी विस्तार शिक्षण शास्त्रज्ञ डॉ. रवींद्र मर्दाने यांनी दिली.