Nanded Naigaon Crop Damage Water Crisis
बाळासाहेब पांडे
नायगाव : नायगाव तालुक्यातील शेतकऱ्यांचे डोळे आभाळाकडे लागले असतानाच पावसाने पाठ फिरविल्याने दुष्काळाची दाहकता दिवसेंदिवस वाढत आहे. मागील दीड महिन्यापासून पावसाने दडी मारल्याने एकेकाळी हिरवागार दिसणारा डोंगराळ भाग आणि शेतशिवार आता करपून पिवळे पडू लागले आहेत. हजारो हेक्टरवरील सोयाबीनचे पीक जागेवरच वाळून पाचोळा झाले असून, ज्वारी आणि कापूस पिकांनाही पावसाच्या प्रदीर्घ खंडाचा मोठा फटका बसला आहे. खरीप हंगाम हातातून जाण्याची भीती निर्माण झाली असतानाच रब्बी हंगामासाठी आवश्यक ओलावा आणि पाण्याची उपलब्धता नसल्याने शेतकऱ्यांसमोर दुहेरी संकट उभे ठाकले आहे.
नायगाव तालुक्यातील सर्वच महसूल मंडळांसह श्रीक्षेत्र गंगणबीड आणि परिसरातील गावांमध्ये पावसाअभावी शेतीची अवस्था बिकट झाली आहे. यंदा पावसाळ्याच्या सुरुवातीला पिकांनी चांगली वाढ घेतल्याने शेतकऱ्यांच्या आशा पल्लवित झाल्या होत्या. मात्र, ऐन पीक वाढीच्या आणि सोयाबीनच्या शेंगा भरण्याच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर पावसाने दीर्घ विश्रांती घेतली. परिणामी, जमिनीतील ओलावा संपुष्टात आला असून, पिकांची वाढ खुंटली आहे. अनेक शेतांमध्ये हिरवळ नाहीशी होऊन करपलेल्या पिकांचे चित्र दिसत आहे.
नायगाव तालुक्यातील सर्व मंडळात आजवर केवळ ५०७ मिमी पावसाची नोंद झाली आहे. गतवर्षी याच कालावधीत तब्बल ९०० मिमी च्या वर पाऊस झाला होता. त्यामुळे यंदाच्या पावसाची स्थिती किती गंभीर आहे, हे या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते. गतवर्षीच्या तुलनेत यंदा पावसाचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात घटले आहे.
उत्तरा नक्षत्रानंतर हस्त नक्षत्रही कोरडे गेल्याने शेतकऱ्यांच्या आशा परतीच्या पावसावर टिकून होत्या. मात्र, परतीच्या पावसानेही पाठ फिरविल्याने शेतकऱ्यांची चिंता अधिकच वाढली आहे. पाऊस पडेल आणि हातातोंडाशी आलेले पीक वाचेल, या आशेवर शेतकरी दिवस काढत आहेत. परंतु उन्हाची तीव्रता वाढत असल्याने शेतातील उरलीसुरली ओलही नाहीशी होत आहे.
नायगाव तालुक्यातील सुमारे ४० हजार हेक्टर क्षेत्रावरील सोयाबीन पिकाला पावसाच्या लांबलेल्या खंडाचा मोठा फटका बसला आहे. सोयाबीनच्या शेंगा भरण्याच्या निर्णायक अवस्थेत पाऊस गायब झाल्याने अनेक भागांतील पीक करपून गेले आहे. काही शेतांमध्ये उभे पीक वाळून गेले असून, उत्पादनाची अपेक्षा धुळीस मिळण्याची भीती निर्माण झाली आहे.
सोयाबीन हे तालुक्यातील शेतकऱ्यांचे प्रमुख खरीप पीक असल्याने त्याच्या नुकसानीचा थेट परिणाम शेतकऱ्यांच्या आर्थिक स्थितीवर होणार आहे. बियाणे, खते, कीटकनाशके, मशागत आणि मजुरी यांसाठी केलेला खर्चही वसूल होईल की नाही, अशी चिंता शेतकऱ्यांना सतावत आहे.
दुसरीकडे, ज्वारीच्या पिकाची वाढ खुंटली असून, कापसालाही अपेक्षित वाढ आणि बोंडधारणेसाठी आवश्यक असलेला ओलावा मिळालेला नाही. पावसाचा खंड असाच कायम राहिल्यास खरीप उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे यंदाचा हंगाम शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक संकटाचा ठरण्याची चिन्हे दिसत आहेत.
खरीप हंगामात नुकसान सहन करावे लागण्याची शक्यता असतानाच शेतकऱ्यांच्या नजरा आता रब्बी हंगामाकडे लागल्या आहेत. मात्र, जमिनीत पुरेसा ओलावा नसल्याने रब्बी पेरणी कशी करावी, हा प्रश्न शेतकऱ्यांसमोर उभा आहे. परतीचा पाऊस झाला नाही, तर रब्बी पिकांसाठी आवश्यक असलेली जमीन तयार करणेही कठीण होणार आहे.
शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित खरीप उत्पादनावर अवलंबून असते. खरीप हंगामात नुकसान झाल्यास रब्बी पेरणीसाठी भांडवल उभे करणे अवघड होणार आहे. त्यामुळे यंदा खरीप आणि रब्बी अशा दोन्ही हंगामांवर दुष्काळाचे सावट निर्माण झाले आहे. बँकांचे कर्ज, शेतीसाठी घेतलेली उधारी आणि कुटुंबाचा दैनंदिन खर्च कसा भागवायचा, याची चिंता शेतकऱ्यांना सतावत आहे.
शेतीच्या संकटाबरोबरच ग्रामीण भागात पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्नही गंभीर होऊ लागला आहे. श्रीक्षेत्र गंगणबीडसह नायगाव, नरसी, कुंटूर, मांजरम आणि बरबडा या महसूल मंडळांतील काही वाडी-तांड्यांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची टंचाई जाणवू लागली आहे. पावसाअभावी जलस्रोतांमधील पाणीसाठा कमी होत असल्याने नागरिकांना पाण्यासाठी अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.
सध्या जाणवणारी पाणीटंचाई आगामी काळात आणखी तीव्र होण्याची शक्यता नागरिकांकडून व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे संभाव्य पाणीटंचाई लक्षात घेऊन प्रशासनाने आतापासूनच उपाययोजना कराव्यात, अशी मागणी होत आहे. गरज असलेल्या वाडी-तांड्यांमध्ये टँकरद्वारे पाणीपुरवठा सुरू करावा, पिण्याच्या पाण्याचे नियोजन करावे आणि उपलब्ध जलस्रोतांचे योग्य व्यवस्थापन करावे, अशी अपेक्षा नागरिक व्यक्त करीत आहेत.
दसरा आणि दिवाळी हे सण शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने आनंदाचे आणि आर्थिक उलाढालीचे दिवस मानले जातात. खरीप हंगामातील उत्पादनातून शेतकरी सणासुदीचा खर्च, मुलांचे शिक्षण, घरखर्च आणि शेतीसाठी घेतलेल्या कर्जाची परतफेड करण्याचे नियोजन करतात. मात्र, यंदा पावसाअभावी पिकांची झालेली वाताहत पाहता सणासुदीचा आनंदही फिका पडण्याची शक्यता आहे.
शेतमालाचे उत्पादन घटल्यास ग्रामीण बाजारपेठेतील आर्थिक उलाढालीवरही परिणाम होऊ शकतो. शेतकऱ्यांच्या हातात पैसा न आल्यास व्यापारी, छोटे व्यावसायिक आणि ग्रामीण भागातील इतर घटकांनाही त्याची झळ बसण्याची भीती आहे. त्यामुळे दुष्काळाचे संकट केवळ शेतीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरही परिणाम करणारे ठरत आहे.
पावसाच्या दीर्घ खंडामुळे नुकसान झालेल्या पिकांची प्रशासनाने तातडीने पाहणी करावी, प्रत्यक्ष परिस्थितीची नोंद घ्यावी आणि नियमानुसार पीक नुकसानीचे पंचनामे करावेत, अशी ub मागणी शेतकरी आणि नागरिकांमधून होत आहे. नुकसानग्रस्त शेतकऱ्यांना शासनाच्या निकषांनुसार आर्थिक मदत मिळावी, तसेच पीकविमा योजनेअंतर्गत पात्र शेतकऱ्यांना दिलासा मिळावा, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.
दुष्काळसदृश परिस्थिती लक्षात घेऊन आवश्यक त्या भागांत टँकरद्वारे पाणीपुरवठा सुरू करावा. शेतमजूर आणि ग्रामीण भागातील गरजू कुटुंबांना रोजगार उपलब्ध करून देण्यासाठी रोजगार हमी योजनेची कामे सुरू करावीत, अशीही मागणी आहे.
एकीकडे पिकांची झालेली हानी, दुसरीकडे पिण्याच्या पाण्याची टंचाई आणि तिसरीकडे रब्बी हंगामाची चिंता, अशा तिहेरी संकटात नायगाव तालुक्यातील शेतकरी आणि ग्रामीण नागरिक सापडले आहेत. त्यामुळे प्रशासनाने परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून तातडीने उपाययोजना कराव्यात, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.बातमीतील ठळक चौकटी
यंदाचा पाऊस : ५०७ मिमी
गतवर्षी याच कालावधीतील पाऊस : ९०० च्या वरमिमी
पावसातील तूट : खुप मिमी आहे
सोयाबीनचे क्षेत्र : सुमारे ४० हजार हेक्टर वर आहे
पावसाचा खंड : मागील दीड महिन्यापासून
१. नुकसानग्रस्त पिकांचे तातडीने पंचनामे करावेत. २. पात्र शेतकऱ्यांना नियमानुसार आर्थिक मदत द्यावी. ३. पीकविमा योजनेतून नुकसानभरपाई मिळवून द्यावी. ४. पाणीटंचाईग्रस्त वाडी-तांड्यांना टँकरद्वारे पाणीपुरवठा करावा. ५. रोजगार हमी योजनेची कामे सुरू करून ग्रामीण भागात रोजगार उपलब्ध करावा. ६. संभाव्य रब्बी हंगामासाठी आवश्यक उपाययोजनांचे नियोजन करावे.
सोयाबीनचे पीक शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत करपले.
ज्वारीची वाढ खुंटली; कापसालाही फटका.
खरीप उत्पादनात मोठी घट होण्याची भीती.
रब्बी पेरणीसाठी जमिनीत ओलावा अपुरा.
काही वाडी-तांड्यांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची टंचाई.
दसरा-दिवाळीच्या सणांवर आर्थिक संकटाचे सावट.