उमरखेड : प्रशांत भागवत
नवरात्र म्हणजे उपासना, नामस्मरण, चिंतन आणि आत्मशुद्धीचा पर्वकाळ! महानुभाव पंथीयांसाठीही हा काळ आध्यात्मिक साधनेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जातो. श्री दत्तप्रभूंच्या पदस्पर्शाने पावन झालेल्या श्रीक्षेत्र माहूरच्या पंचक्रोशीत असलेल्या बाराखांडी व उपखांडी परिसरात या धार्मिक परंपरेचा वारसा आजही जपला जात आहे. निसर्गाच्या सान्निध्यात वसलेली ही श्रद्धास्थाने महानुभाव पंथाच्या इतिहासाची, भक्तिपरंपरेची आणि आध्यात्मिक साधनेची साक्ष देतात.
महानुभाव पंथाच्या परंपरेनुसार, पंडित विश्वनाथव्यास यांनी माहूर परिसरात भ्रमण आणि तपसाधना करताना श्री दत्तात्रेयप्रभूंच्या दर्शनासाठी नामस्मरण केले. ज्या ठिकाणी त्यांना प्रभूंचे दर्शन झाल्याची श्रद्धा आहे, त्या ठिकाणी माहूर येथील विंझाळे तळ्याकाठच्या दत्तप्रभूंच्या चरणांकित विशेषांची स्थापना करण्यात आली. या स्थानांचे संरक्षण व्हावे आणि नव्याने पंथात आलेल्या अनुयायांच्या मनात धार्मिक संस्कार दृढ व्हावेत, या हेतूने मांडलिक स्थानांची निर्मिती करण्यात आल्याची परंपरा सांगितली जाते.
उपलब्ध पंथीय संदर्भांनुसार, शके १४४० ते १४५० या कालखंडात बाराखांडीची स्थापना झाल्याचे नमूद केले जाते. जवळा, लाख, दिग्रस, पुसद, खर्शी, गगनमाळ, पारडी, मुळावा, चुरमुरा, कृष्णापूर, मन्याळी आणि देहली या बारा स्थानांचा बाराखांडीमध्ये समावेश असल्याचे सांगितले जाते. शिळोणा, अंबाळी, दगडधानोरा आणि ढाणकी यांसारखी स्थाने उपखांडी म्हणून ओळखली जातात. या स्थानांचा विस्तार माहूरच्या पंचक्रोशीतील महानुभाव पंथाच्या धार्मिक परंपरेशी जोडलेला आहे.
महानुभाव पंथाची स्थापना बाराव्या शतकात महाराष्ट्रात झाली. सर्वज्ञ श्रीचक्रधर स्वामींनी भक्तिमार्ग, आचारधर्म आणि अध्यात्मिक विचार सामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केले. या पंथात श्रीकृष्ण, श्रीदत्तात्रेयप्रभू, श्री चक्रपाणीप्रभू, श्री गोविंदप्रभू आणि श्री चक्रधर स्वामी या पंचकृष्णांना विशेष स्थान आहे. नामस्मरण, परमेश्वरभक्ती, वैराग्य आणि आचारधर्म यांच्या माध्यमातून अध्यात्मिक जीवन समृद्ध करण्यावर पंथाचा भर आहे.
नवरात्राच्या काळात उपासना, नामस्मरण, एकांतवास आणि चिंतन यांना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. लौकिक जीवनातील धावपळ बाजूला ठेवून मन एकाग्र करणे, अध्यात्मिक विचारांचे स्मरण करणे आणि भक्तीच्या माध्यमातून आत्मपरीक्षण करणे, हा या साधनेचा गाभा आहे. बाराखांडी व उपखांडी परिसरातील धार्मिक स्थळांकडे पाहताना केवळ दगडात कोरलेला इतिहास दिसत नाही, तर अनेक पिढ्यांनी श्रद्धेने जपलेली आध्यात्मिक परंपराही अनुभवता येते.
श्रीक्षेत्र माहूर हे दत्तप्रभू आणि रेणुकामातेच्या धार्मिक परंपरेमुळे प्रसिद्ध आहे. महानुभव पंथीयांसाठीही या परिसराला विशेष स्थान आहे. त्यामुळे माहूरच्या पंचक्रोशीतील बाराखांडी आणि उपखांडी स्थळांचे महत्त्व धार्मिक श्रद्धेपुरते मर्यादित राहत नाही; ते महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि अध्यात्मिक वारशाचाही भाग ठरते.
नवरात्राच्या निमित्ताने या प्राचीन श्रद्धास्थानांचे स्मरण होत असताना, त्यांचा इतिहास, स्थापनेमागील परंपरा आणि अध्यात्मिक महत्त्व नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याची गरज अधोरेखित होत आहे. भक्ती, साधना आणि परंपरेचा हा वारसा जतन करणे, हेच या श्रद्धास्थानांचे खरे महत्त्व आहे.