Moropant Tambe Birthplace Umarkhed Connection
प्रशांत भागवत
उमरखेड : झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांच्या शौर्याची गाथा संपूर्ण देशाला परिचित आहे. मात्र त्यांच्या वडिलांचा, मोरोपंत तांबे यांचा उमरखेडशी संबंध होता का, याबाबतचा दावा सध्या चर्चेत आला आहे. मोरोपंत तांबे यांचा जन्म उमरखेड येथे झाल्याचे काही ठिकाणी सांगितले जात असले, तरी या दाव्याला पुष्टी देणारा मूळ अधिकृत दस्तऐवज किंवा गॅझेटिअरमधील नेमका पान क्रमांक अद्याप समोर आलेला नाही. त्यामुळे हा दावा सध्या पडताळणीच्या टप्प्यावर आहे.
उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये राणी लक्ष्मीबाईंचे वडील मोरोपंत तांबे यांना वाईचे मोरोपंत तांबे म्हणून संबोधले जाते. काही इतिहासग्रंथांमध्ये तांबे कुटुंबाचे मूळ सातारा परिसराशी जोडलेले आढळते. त्यामुळे मोरोपंतांचा जन्म उमरखेड येथे झाल्याचा दावा आणि उपलब्ध मुख्य प्रवाहातील ऐतिहासिक संदर्भ यांच्यात विसंगती दिसून येते.
मात्र, उमरखेडचा पेशवाईकालीन इतिहास अत्यंत महत्त्वाचा आहे. Imperial Gazetteer of India मधील नोंदीनुसार, १८१९ मध्ये नवसाजी नाईक मस्के यांनी उमरखेडसमोर निजामाच्या सैन्याशी संघर्ष केला होता. त्या काळात उमरखेड परिसराचा संबंध पेशवाईच्या राजकीय व्यवस्थेशी होता. पुढे १८२२ च्या तहानंतर उमरखेड परगणा पेशव्यांच्या ताब्यातून निजामाच्या अखत्यारीत गेल्याची नोंद आढळते.
यामुळेच मोरोपंत तांबे यांच्या उमरखेडशी संबंधाचा दावा पूर्णपणे दुर्लक्षित करण्याऐवजी त्यामागील प्राथमिक कागदपत्रांचा शोध घेणे आवश्यक ठरते. विशेषतः यवतमाळ जिल्हा गॅझेटिअर, तत्कालीन बसीम (वाशिम) जिल्ह्याचे गॅझेटिअर, पेशवाईतील सनदा, इनाम-जागीर नोंदी तसेच तांबे कुटुंबाच्या वंशावळीतील कागदपत्रे तपासल्यास या दाव्याचे सत्य स्पष्ट होऊ शकते.
स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या व्हिडिओ क्लिपमध्येही मोरोपंत तांबे आणि उमरखेड यांच्यातील संबंधाचा दावा करण्यात येत असल्याचे सांगितले जाते. मात्र अशा मौखिक अथवा दृश्य संदर्भांना ऐतिहासिक पुरावा मानण्यापूर्वी त्यामागील मूळ दस्तऐवज तपासणे आवश्यक आहे.
‘मोरोपंत तांबे यांचा जन्म उमरखेड येथे झाला’ हा दावा सिद्ध करणारा गॅझेटिअरमधील नेमका उतारा, पान क्रमांक किंवा प्राथमिक ऐतिहासिक दस्तऐवज उपलब्ध झाल्यास उमरखेडच्या इतिहासाला निश्चितच महत्त्वपूर्ण नवा संदर्भ मिळू शकतो.
त्यामुळे सध्या उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे निष्कर्ष एवढाच उमरखेडचा पेशवाईशी ऐतिहासिक संबंध स्पष्ट आहे; मात्र मोरोपंत तांबे यांचा जन्म उमरखेड येथे झाल्याचा दावा अद्याप निर्णायक पुराव्याअभावी सिद्ध झालेला नाही. या दाव्याची अधिकृत गॅझेटिअर व अभिलेखांच्या आधारे तपासणी होणे गरजेचे आहे.
औदुंबर नगरीला खूप मोठी ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. राणी लक्ष्मीबाई यांचे वडील मोरोपंत तांबे यांचा जन्म 1803 रोजी औदुंबर नगरीमध्ये झाला होता. त्यावेळी मोरोपंत यांचे वडील बळवंतराव तांबे आणि आजोबा कृष्णराव तांबे इथेच राहत असल्याचे पेशवेकालीन दस्तऐवजात पुरावे मिळतील. आपल्या औदुंबर नगरीचा इतिहास लोकांपर्यंत पोहोचवणे हे आमचे कर्तव्य आहे.- नरेंद्र सुर्यवंशी, संशोधक, दिवटपिंप्री, ता. उमरखेड