Madhu Kambikar Passes Away
गजानन चौकटे
गेवराई : कधीकाळी ज्या पायांच्या घुंगरांनी तमाशाच्या फडाला जाग आणली, ज्या अदाकारीने रसिकांना मंत्रमुग्ध केलं, ज्या अभिनयाने पडद्यावरच्या व्यक्तिरेखांना जिवंत केलं… ते घुंगरू आज शांत झाले आहेत. रंगमंचावर आपल्या कलेचा ठसा उमटवणारी ती कलावंत आता पुन्हा कधीच पडद्यावर दिसणार नाही, ही जाणीव मनाला चटका लावणारी आहे. गेवराई तालुक्यातील माळेगावच्या मातीत जन्मलेल्या ज्येष्ठ अभिनेत्री आणि लावणीसम्राज्ञी मधू कांबीकर यांच्या निधनाने केवळ एका अभिनेत्रीचा निरोप घेतलेला नाही, तर महाराष्ट्राच्या लोककलेतील एका जिवंत पर्वाचा अस्त झाला आहे.
माळेगावसारख्या गावातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला. आज त्यांच्या नावाचा उल्लेख होताच डोळ्यांसमोर उभी राहते ती लावणीतील त्यांची सहज अदाकारी, अभिनयातील ताकद आणि भूमिकेत स्वतःला पूर्णपणे झोकून देणारी त्यांची वृत्ती. पण या प्रसिद्ध नावामागे एक वेगळी कहाणी होती. लोककलेचा वारसा, कलेसाठी घेतलेले कष्ट, रंगमंचावर उभं राहण्यासाठी केलेली धडपड आणि आपल्या कर्तृत्वाने स्वतःची ओळख निर्माण करण्याची जिद्द!
बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील माळेगाव खुर्द हे मधू कांबीकर यांचं जन्मगाव. कोल्हाटी समाजाच्या लोककलेचा वारसा त्यांच्या आयुष्याशी जोडलेला होता. ज्या लोककलेला अनेकदा समाजात दुय्यम स्थान दिलं गेलं, त्याच कलेच्या बळावर त्यांनी स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. लावणी आणि तमाशाच्या फडातून सुरू झालेला त्यांचा कलाप्रवास मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीपर्यंत पोहोचला.
कलेच्या या प्रवासात त्यांनी केवळ नृत्य केलं नाही, तर अभिनयाच्या सामर्थ्याने स्वतःला सिद्ध केलं. लोककला ही केवळ मनोरंजनाची गोष्ट नसून ती एका समाजाची संस्कृती, त्याची जगण्याची पद्धत आणि त्याच्या भावविश्वाचा आरसा असते, हे त्यांच्या कलाप्रवासातून अधोरेखित झालं.
मधू कांबीकर यांचं नाव घेतलं की अनेक चित्रपट आणि नाट्यप्रयोग डोळ्यांसमोर येतात. ‘शापित’, ‘एक होता विदूषक’, ‘झपाटलेला’, ‘मुक्ता’, ‘माझा छकुला’ यांसारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिका त्यांच्या अभिनयाची विविधता दाखवून देतात. ‘वस्त्रहरण’ आणि ‘विच्छा माझी पुरी करा’ यांसारख्या नाट्यप्रयोगांशी संबंधित त्यांच्या कारकिर्दीनेही रसिकांच्या मनात स्थान मिळवलं.
‘शापित’मधील अभिनयासाठी त्यांना फिल्मफेअर मराठी आणि महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्काराने गौरविण्यात आलं. २०१८ मध्ये झी चित्र गौरव जीवनगौरव पुरस्काराने त्यांच्या कलाक्षेत्रातील योगदानाचा सन्मान झाला.
पुरस्कार मिळाले, प्रसिद्धी मिळाली, रसिकांचं प्रेम मिळालं; पण त्यांच्या कारकिर्दीचं खरं यश पुरस्कारांच्या यादीत मोजता येणार नाही. लोककलेतून पुढे आलेल्या एका कलावंताने आपल्या अभिनयाच्या जोरावर मराठी कलाविश्वात निर्माण केलेलं स्थान, हीच त्यांच्या आयुष्याची खरी कमाई होती.
कलाकारासाठी रंगमंच म्हणजे केवळ काम करण्याची जागा नसते; तो त्याच्या जगण्याचा श्वास असतो. प्रेक्षकांसमोर उभं राहून टाळ्यांचा आवाज ऐकणं, आपल्या कलेतून लोकांच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलवणं, हीच त्याची खरी ऊर्जा असते.
२७ नोव्हेंबर २०१६ रोजी मुंबईतील यशवंत नाट्यमंदिरात आयोजित ‘लावण्य संगीत’ कार्यक्रमात सादरीकरण करताना मधू कांबीकर यांची प्रकृती बिघडली. जवळपास १२ वर्षांनंतर त्या रंगमंचावर लावणी सादर करत होत्या. प्रकृती साथ देत नसतानाही त्यांनी सादरीकरण पूर्ण केल्याची आठवण त्यांच्या जिद्दीची साक्ष देते. कार्यक्रमानंतर त्यांना अर्धांगवायूचा झटका आला. त्यानंतर त्यांचा रंगमंचाशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध तुटला आणि उपचारांचा दीर्घ प्रवास सुरू झाला.
ज्या रंगमंचाने त्यांना नाव दिलं, ज्या कलेने त्यांना ओळख दिली, त्या रंगमंचापासून दूर राहणं किती वेदनादायी असेल, याची कल्पनाही करवत नाही. आयुष्यभर प्रेक्षकांना आपल्या कलेने आनंद देणाऱ्या कलाकाराच्या वाट्याला आजारपणाचं दुःख आलं. शरीराने साथ सोडली, पण त्यांच्या कलेच्या आठवणी मात्र रसिकांच्या मनातून कधीच पुसल्या गेल्या नाहीत.
मधू कांबीकर यांच्या निधनाचं दुःख त्यांच्या कुटुंबीयांचं आणि चाहत्यांचं आहेच; पण त्यांच्या जन्मभूमीसाठीही ही हानी वेगळी आहे. कारण एखाद्या गावातून एखादी व्यक्ती मोठी होते, तेव्हा तिच्या यशात त्या मातीचाही वाटा असतो. तिच्या नावासोबत गावाचं नाव घेतलं जातं, तेव्हा त्या गावाचाही गौरव होतो.
माळेगावच्या मातीत जन्मलेल्या मधूताईंनी आपल्या कर्तृत्वाने गेवराई तालुक्याचं नाव कलाविश्वाशी जोडलं. आज त्या नाहीत, पण त्यांच्या जन्मगावाचा उल्लेख झाला की त्यांच्या कर्तृत्वाची आठवण नक्कीच येत राहील. नव्या पिढीतील कलाकारांनी त्यांचा प्रवास जाणून घ्यावा, लोककलेच्या परंपरेमागील संघर्ष समजून घ्यावा आणि कलेचा सन्मान करावा, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल
काळ पुढे जाईल. नवे कलाकार येतील. नवी गाणी, नवी नाटकं आणि नवे चित्रपट रसिकांचं मनोरंजन करतील. पण लोककलेच्या मातीतून उगवून आपल्या अभिनयाने स्वतंत्र स्थान निर्माण करणाऱ्या मधू कांबीकर यांची जागा सहज भरून निघणार नाही.
आज त्यांच्या घुंगरांचा आवाज ऐकू येणार नाही. रंगमंचावर त्यांची अदाकारी दिसणार नाही. एखाद्या भूमिकेतून त्या अचानक समोर येतील, अशी वाट पाहण्याचं कारणही उरणार नाही. मात्र त्यांच्या कलेच्या आठवणी काळाच्या ओघातही जिवंत राहतील.
माणूस निघून जातो, पण त्याने निर्माण केलेला वारसा मागे राहतो. मधू कांबीकर यांच्याबाबतीतही हेच खरं आहे. माळेगावच्या मातीत जन्मलेली ही लेक आज आपल्यातून निघून गेली; पण तिच्या कलेचा सुगंध मराठी मनातून कधीच जाणार नाही.
मधूताई, तुमचा रंगमंच आता शांत झाला असेल; पण तुमच्या कर्तृत्वाचा पडदा कधीच पडणार नाही. तुमच्या घुंगरांचा नाद आठवणींच्या रूपाने कायम घुमत राहील…
गेवराईच्या मातीच्या या थोर लेकीला भावपूर्ण श्रद्धांजली!