आंबोली : निर्णय राऊत
सह्याद्रीचा परिसर म्हणजेच जैवविविधतेचा अद्भूत खजाना असून दुर्मीळ व अतिदुर्मिळ वनस्पती, जलचर, उभयचर व आदी यांचा अधिवासच. याच सह्याद्रीच्या परिसरात पावसाळ्यात गवताळ प्रदेशात, ओलसर खडकांच्या आसपास दिसणारी नाजूक पण वैशिष्ट्यपूर्ण वनौषधी फुलझाड वनस्पती म्हणजेच 'आभाळी' होय. वैज्ञानिक नाव सायनोटीस ट्यूबरोसा स्कर्ट एफ (Sahyadri Dew-Grass /Greater Cat Ears). आंबोली परिसरात ही सद्या वनस्पती पर्यटक व वनस्पती तज्ज्ञांसाठी आकर्षणाचा केंद्र बनत आहे.
'आभाळी' ही लहान ते मध्यम आकाराची शाकीय वनस्पती आहे. खोड जमिनीवर पसरणारे किंवा काहीसे उभे राहणारे असू शकते. खोडावर दाट, बारीक केस असतात. पाने देठाशिवाय असून खोडाला आवरणा सारखी चिकटलेली असतात. खालची पाने तुलनेने मोठी आणि तलवारीसारखी दिसतात. पानांच्या खालच्या बाजूला अनेकदा आकर्षक जांभळसर रंगाची छटा दिसते.
'आभाळी' नावातच दडलेले वैशिष्ट्य असून सायनोटिस ट्यूबरोसा मधील ट्यूबरोसा हे नाव तिच्या कंदयुक्त मुळांकडे निर्देश करते. जमिनीखालील हे कंद वनस्पतीला प्रतिकूल परिस्थितीत टिकून राहण्यासाठी मदत करतात. म्हणूनच ही वरून दिसणारी नाजूक गवतासारखी वनस्पती नसून तिच्या जीवनचक्राचा महत्त्वाचा भाग जमिनीखाली लपलेला असतो.
फुले हे या वनस्पतीचे सर्वात आकर्षक वैशिष्ट्य आहे. फुलांचा रंग निळसर-जांभळा असतो. फुले लहान गुच्छांमध्ये येतात. पुंकेसरांचे तंतू केसाळ असतात आणि परागकोश पिवळसर दिसतात. फुले अनेकदा पानांसारख्या आवरणात लपलेली दिसतात. एका फुलाचा व्यास साधारण ०.८-१ सीएम असू शकतो. तर आभाळी ही शाकीय वनस्पती गवताळ प्रदेश, ओलसर खडकांच्या आसपास, पावसाळ्यातील दमट जागा, झुडपी जंगलांच्या मोकळ्या भागात इ. भारतातील काही आभाळी वनस्पती. (छाया: आदित्य नानिवडेकर) प्रदेशांमध्ये ती समुद्र सपाटी पासून म्हणून साधारण ८०० मीटर उंचीपर्यंत सह्याद्रीतील ओलसर खडकाळ गवताळ प्रदेश ही तिच्या निरीक्षणासाठी विशेष चांगली ठिकाणे आहेत.
'आभाळी' चा भारतातील विविध भागांत आढळ आहे. तिची नोंद भारतातील पूर्व घाटात तसेच इतर भारतीय प्रदेशांत करण्यात आली आहे. केईडब्लू (Kew) च्या आधुनिक वर्गीकरणानुसार तिची नेटिव्ह रेंज भारत आणि श्रीलंका पर्यंत आहे. विशेषतः महाराष्ट्रातील सह्याद्रीच्या गवताळ आणि खडकाळ अधिवासात ही वनस्पती पाहायला मिळू शकते.
पुणे येथील वनस्पतीतज्ज्ञ आदित्य नानिवडेकर यांच्या माहितीनुसार भारतीय वनस्पतींच्या नोंदींमध्ये आभाळी चा फुलोरा प्रामुख्याने ऑगस्ट ते नोव्हेंबर-डिसेंबर या काळात नोंदवला आहे. प्रदेश आणि स्थानिक हवामानानुसार कालावधीत फरक पडू शकतो. पावसाळ्याच्या उत्तरार्धात सह्याद्रीतील भटकंती करताना ही वनस्पती विशेष लक्ष देऊन पाहण्यासारखी आहे.
पारंपरिक उपयोग
या वनस्पतीचा काही भाग पारंपरिक औषधी आणि वांशिक वनस्पतीशास्त्रीय उपयोगांमध्ये आढळतो. काही लोकपरंपरांमध्ये तिच्या मुळांचा व कंदांचा औषधी उपयोग केला जातो. कर्नाटकातील वांशिक वनस्पतीशास्त्रीय नोंदींनुसार तिची मुळे गुरांना दिल्यास दूध उत्पादन वाढते, अशी पारंपरिक आहे, मात्र हा पारंपरिक दावा आहे; त्याची वैद्यकीय व पशुवैद्यकीय परिणामकारकता सिद्ध झाली आहे, असे मानू नये. काही वांशिक वनस्पतीशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये तापासाठी मुळांचा वापर नोंदवला आहे.
आधुनिक वैज्ञानिक संशोधन
ही वनस्पती आधुनिक संशोधनातही अभ्यासली गेली आहे. आभाळीच्या 'रूट कंद अर्क'वर केलेल्या एका प्राण्यांवरील अभ्यासात रक्तातील साखर कमी करण्याची क्रिया, लिपिड प्रोफाइल वर परिणाम, अँटिऑक्सिडेंट क्रियाकलाप यांसारखे परिणाम दिसून आले. पण अत्यंत महत्त्वाचे म्हणजे हा अभ्यास मधुमेही उंदीर वर ही करण्यात आला होता; त्यामुळे यावरून मानवांमध्ये मधुमेहावर उपचार होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. 'आभाळी' च्या औषधी उपयोगांबाबत माहिती प्रामुख्याने पारंपारिक माहीती आणि प्रारंभिक वैज्ञानीक वर आधारित आहे. त्यामुळे स्वतःहून मुळे, कंद खाऊ नयेत, मधुमेह किंवा इतर आजारांसाठी डॉक्टरांच्या औषधांचा पर्याय म्हणून वापर करू नये, औषधी वनस्पती म्हणून हमखास सुरक्षित असे समजू नये.
पावसाळा सुरू होताच 'आभळी'चे जीवचक्र सुरू
नवीन खोड व पाने, वनस्पतीची वाढ, फुलोरा, फळे व बिया, पावसाळ्यानंतर वरचा भाग सुकतो, जमिनीखालील कंद प्रतिकूल काळात टिकून राहतात. ही ट्यूबरोसा जिओफाइट असल्याने तिच्या जीवनचक्रात जमिनीखालील भागाला विशेष महत्त्व आहे.
फक्त निरीक्षण करा, छायाचित्र घ्या!
सध्या 'आवृतबीज' वनस्पतींच्या नामशेष होण्याच्या धोक्याचे अंदाज डेटामध्ये 'आभाळी' धोका नसलेल्या वनस्पतींच्या स्टेट्स मध्ये आहे. मात्र स्थानिक अधिवास नष्ट होणे, गवताळ प्रदेशांमध्ये बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांसारख्या गोष्टी कोणत्याही स्थानिक वनस्पतीसाठी महत्त्वाच्या ठरू शकतात. म्हणून फूल दिसलं म्हणून तोडू नका, कंदासाठी उपटू नका, फक्त निरीक्षण करा, छायाचित्र घ्या आणि निसर्गातच सोडून द्या.
सह्याद्रीतील निसर्ग समजून घ्यायचा असेल तर...
एक छोटीशी वनस्पती, पावसाळ्यात काही काळासाठी उमलणारी, पण तिच्या मागे आहे एक अनोखे जीवनचक्र, एक विशिष्ट अधिवास, सुंदर फुले, पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक संशोधनाची उत्सुकता. सह्याद्रीतील निसर्ग समजून घ्यायचा असेल तर... त्याच्या छोट्या वनस्पतींकडेही तितक्याच प्रेमाने पाहायला हवे.