NASA Sent 5 Spicy Hot Sauces to the Moon—Why Does Food Become Tasteless in Space?
पुढारी ऑनलाईन :
आर्टेमिस 2 या मोहिमेत चंद्राच्या प्रवासावर जाणाऱ्या अंतराळवीरांसोबत नासाने 5 वेगवेगळे हॉट सॉसही पाठवले आहेत. अवकाशात मायक्रोग्रॅव्हिटीमुळे नाक बंद होते, त्यामुळे अन्नाचा स्वाद जवळपास नाहीसा होतो. हॉट सॉसमधील कॅप्साइसिन हा घटक नाकावर अवलंबून नसूनही तिखटपणा जाणवू देतो, त्यामुळे अंतराळवीरांना थोडासा तरी स्वाद अनुभवता येतो.
नासाने 2 एप्रिल 2026 रोजी आर्टेमिस 2 मोहिमेचे प्रक्षेपण केले. या मोहिमेत चार सदस्यांची टीम 10 दिवसांत चंद्राभोवती फेरी मारून पृथ्वीवर परत येणार आहे. त्यांच्यासोबत 189 प्रकारचे अन्नपदार्थ आहेत, ज्यात 58 टॉर्टिला, 43 कप कॉफी आणि विशेष म्हणजे 5 प्रकारचे हॉट सॉसही आहेत.
इतक्या महत्त्वाच्या आणि खर्चिक मोहिमेत हॉट सॉस का पाठवले, असा प्रश्न पडू शकतो. पण हा काही विनोद किंवा चवेसाठी केलेला प्रयोग नाही. ही नासासमोरील एका गंभीर समस्येचे तात्पुरते समाधान आहे जी समस्या गेल्या 60 वर्षांपासून पूर्णपणे सुटलेली नाही.
मायक्रोग्रॅव्हिटीचा शरीरावर परिणाम
पृथ्वी सोडताच शरीराला गुरुत्वाकर्षण नसल्याची जाणीव होत नाही. प्रक्षेपणानंतर 6 ते 10 तासांत शरीरातील द्रव (रक्त, लिम्फ, पेशींमधील पाणी) वरच्या भागाकडे सरकतात. पृथ्वीवर गुरुत्वाकर्षणामुळे हे द्रव खाली राहतात, पण अवकाशात हा प्रभाव नसतो.
यामुळे चेहरा सुजतो, सायनसमध्ये द्रव साचतो आणि नाक बंद होते. यालाच “स्पेस कोल्ड” म्हणतात. International Space Station च्या नोंदींनुसार सुमारे 75% अंतराळवीरांना ही समस्या जाणवते. हा कोणताही व्हायरस नसून गुरुत्वाकर्षणाच्या अभावामुळे होणारा परिणाम आहे. आर्टेमिस 2 च्या सदस्यांनाही प्रक्षेपणानंतर काही तासांत ही समस्या सुरू झाली असून, ती मिशन संपेपर्यंत टिकू शकते.
अन्नाचा स्वाद का कमी होतो?
आपण सहसा समजतो की चव जीभेने जाणवते, पण प्रत्यक्षात 80% स्वाद नाकातून येतो. जीभ फक्त पाच चवी ओळखते — गोड, खारट, आंबट, कडू आणि तुरट.
जेव्हा आपण अन्न खातो, तेव्हा त्यातील सुगंध नाकात पोहोचतो आणि तेथील रिसेप्टर्स मेंदूपर्यंत माहिती पोहोचवतात. पण नाक बंद असल्यास हा सुगंध पोहोचत नाही. त्यामुळे अन्न अगदी चोत्यासारखे बेस्वाद वाटते. आर्टेमिस 2 मधील अंतराळवीरांनाही हीच समस्या भासणार आहे.
स्पेस फूडचे मर्यादित आयुष्य
अवकाशात ताजे अन्न फार काळ टिकत नाही. त्यामुळे बहुतांश अन्न ड्राय, पुन्हा पाण्यात भिजवण्याजोगे, उष्णतेने प्रक्रिया केलेले किंवा रेडिएशनद्वारे सुरक्षित केलेले असते. या प्रक्रियेमुळे अन्नातील सुगंध आधीच कमी होतो आणि दीर्घ साठवणुकीत आणखी कमी होतो.
याशिवाय, नाक बंद होणे, कॅप्सूलमधील मशीनचा वास, पुनर्वापर केलेली हवा, या सगळ्यांमुळे अन्नाची चव अधिकच खराब होते. परिणामी अन्न फक्त उर्जा देते, पण पृथ्वीवर अन्न खाताना जी मजा येते तसा खाण्याचा आनंद देत नाही.
जेव्हा अन्नात मजा राहत नाही, तेव्हा अंतराळवीर कमी खाऊ लागतात. संशोधनानुसार ते आवश्यकतेपेक्षा 25% कमी कॅलरी घेतात. यामुळे स्नायू कमकुवत होतात, रोगप्रतिकारक शक्ती घटते आणि मेंदूची कार्यक्षमता कमी होते. नासा याला “रेड रिस्क” मानतो. म्हणजे अजून यावर पूर्ण उपाय सापडलेला नाही.
हॉट सॉस का महत्त्वाचा?
हॉट सॉसमधील कॅप्साइसिन हा घटक नाकावर अवलंबून नसतो. तो ट्रायजेमिनल नर्वद्वारे मेंदूपर्यंत उष्णता आणि जळजळ याची जाणीव पोहोचवतो. त्यामुळे नाक बंद असतानाही तिखटपणा जाणवतो.
यामुळे अन्न पूर्णपणे बेस्वाद वाटत नाही आणि अंतराळवीरांना खाणे सोपे जाते. 5 हॉट सॉस हे पूर्ण उपाय नाहीत, पण ते अन्न खाण्यायोग्य बनवतात.
60 वर्षांनंतरही समस्या कायम
गेल्या 60 वर्षांच्या स्पेस फूड इतिहासात ही समस्या कायम आहे. प्रत्येक मोहिमेत अंतराळवीरांनी ही तक्रार केली आहे. आर्टेमिस 2 सारख्या 10 दिवसांच्या मोहिमेसाठी हॉट सॉस हा तात्पुरता उपाय आहे. भविष्यातील मोठ्या मोहिमांमध्ये ही समस्या अधिक गंभीर ठरू शकते.
नासा यावर अधिक चांगले उपाय शोधत आहे. पण सध्या तरी हॉट सॉस अंतराळातील बेस्वाद अन्न थोडे सहन करण्याजोगे बनवतात. या मोहिमेतून स्पष्ट होते की अवकाश प्रवासात फक्त रॉकेट आणि तंत्रज्ञानच नव्हे, तर मानवी शरीरातील लहान जैविक समस्या देखील मोठे आव्हान ठरू शकतात.