प्रभाकर धुरी
पणजी : तुरुंगातील चार भिंतींच्या आड आता एका नव्या आणि पर्यावरणपूरक क्रांतीची सुरुवात झाली आहे. कोलवाळ मध्यवर्ती तुरुंगातील कैद्यांनी 'टाकाऊतून टिकाऊ' बनवण्याचा एक अनोखा आणि पर्यावरणपूरक उपक्रम सुरू केला आहे. तुरुंगातील विशेष प्रशिक्षण घेतलेले कैदी आता टाकून दिलेल्या कागद आणि पुठ्ठ्यांचा पुनर्वापर करून आकर्षक फाईल आणि फोल्डर्स तयार करत आहेत. या उपक्रमाला मोठे यश आले आहे. गोवा पोलिस विभागाकडून सुमारे ५,००० फाईल-फोल्डर्सची पहिली मोठी ऑर्डर मिळवण्यासाठी हे कैदी आता पूर्णपणे सज्ज झाले आहेत.
तुरुंगातील सहा ते सात कैद्यांना कागद पुनर्वापर युनिट चालवण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले आहे. हे युनिट टाकून दिलेल्या कागद आणि पुठ्ठ्याचे पुनर्वापर करण्यायोग्य लगद्यात आणि कागदाच्या शीटमध्ये रूपांतर करते. ज्यापासून नंतर फाईल फोल्डर्स बनवले जातात. या युनिटला आता गोवा पोलिस विभागाकडून सुमारे ५,००० फाईल फोल्डर्सची पहिली मोठी ऑर्डर मिळण्याची शक्यता आहे.
मध्यवर्ती कारागृहात २०२५ मध्ये कागद पुनर्वापर युनिटचे उद्घाटन करण्यात आले. गोवा कार्बन लिमिटेडच्या सीएसआर उपक्रमाचा भाग म्हणून ही यंत्रसामग्री बसवण्यात आली होती. सुरुवातीला हे युनिट महिला कैद्यांसाठी होते. परंतु वापराविना राहिल्याने नंतर ते कारागृहाच्या औद्योगिक युनिटमध्ये हलवण्यात आले.
त्यानंतर तुरुंग प्रशासनाने कैद्यांना यंत्रसामग्री चालवण्याचे आणि कागदाच्या पुनर्वापरातील विविध टप्पे हाताळण्याचे प्रशिक्षण दिले. या युनिटमध्ये ओले आणि कोरडे असे स्वतंत्र विभाग आहेत. तसेच एक स्क्रीन-प्रिंटिंग क्षेत्रही आहे. जिथे उत्पादनांना आवश्यक ब्रँडिंग दिले जाऊ शकते. सध्या कैदी अंतर्गत वापरासाठी मध्यवर्ती कारागृहाचे नाव असलेले फोल्डर्स बनवतात. दररोज सुमारे सहा फोल्डर्स तयार केले जातात. मात्र एकदा युनिटला अधिक कच्चा माल मिळाल्यावर उत्पादनात वाढ होण्याची अपेक्षा आहे.
कारागृह अधीक्षक सुचिता देसाई यांच्या माहितीनुसार, शिक्षण विभागाकडून गोळा केलेला सुमारे ८०० किलो टाकाऊ कागद या युनिटला आधीच उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. कारागृह प्रशासनाने वापरण्यायोग्य असा टाकून दिलेला कागद गोळा करण्यासाठी इतर सरकारी विभागांशी संपर्क साधला आहे. कागद पुनर्वापर युनिटला लवकरच सुमारे ५,००० नगांची पहिली मोठी ऑर्डर मिळण्याची शक्यता आहे.
औद्योगिक युनिटचे प्रभारी विलास परब यांनी सांगितले की, तुरुंग अधीक्षकांच्या पुढाकाराने, सुमारे एक महिन्यापूर्वी तुरुंगाच्या आवारात कागद पुनर्वापर युनिट सुरू झाले. त्यात टाकाऊ कागदाचा वापर फायली बनवण्यासाठी केला जात आहे. सध्या अंतर्गत वापरासाठी फायली तयार केल्या जात आहेत. त्यासाठी टाकाऊ कागद आणि कार्डबोर्ड कच्चा माल म्हणून वापरला जात आहे.
अधीक्षक देसाई यांनी पुढाकार घेऊन सरकारी विभागाकडे पाठपुरावा केला होता. जेणेकरून जुनी वर्तमानपत्रे आणि इतर टाकाऊ कागद गोळा करता येतील. त्याचा वापर कच्चा माल म्हणून करून त्यापासून वेगवेगळ्या रंगांमध्ये नावे लिहिलेल्या फाईल्स बनवल्या जात आहेत, असे परब म्हणाले. परब म्हणाले की, जर कोणाला फाईल हवी असेल तर ते तुरुंग प्रशासनाशी संपर्क साधून फाईल्स खरेदी करू शकतात, त्या बाजारभावापेक्षा कमी म्हणजे सहा रुपयांना उपलब्ध आहेत.