मुंबई : बुद्धीची देवता आणि ६४ कलांचा अधिपती असलेल्या गणरायाचा उत्सव म्हणजे तमाम गणेशभक्तांसाठी एक विलक्षण सोहळाच. आपल्या घरातील सदस्य अनेक दिवसांनी घरी येतो; तशीच लगभग या दहा दिवसांत बाप्पाच्या निमित्ताने पाण्यास मिळते. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांच्या प्रेरणेने मुंबईतील पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव १८९३ मध्ये गिरगावच्या केशवजी नाईक चाळीत सुरू झाला आणि गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली.
गेली १३९ वर्षे मुंबईत गणेशोत्सव साजरा होत आहे. या वर्षी मुंबईतील ३९ सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळे शतकोत्तरी गणेशोत्सव साजरा करत आहेत. विशेष म्हणजे, पैकीची २९ गणेशोत्सव मंडळे गिरगाव भागातील आहेत. जितेकर वाडी, गंगाराम खत्री वाडी या जुन्या चाळींनी आपली वाटचाल डेढ़ शताब्दी वर्षांकडे सुरू ठेवून उत्सवाची परंपरा अखंड राखली आहे. त्यामुळे गिरगावला सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे माहेरघर म्हटले तर वावगे ठरणार नाही.
मुंबईत आता उंच टॉवर्स उभे राहत असले, तरी गिरगावाने आपली चाल आणि वाड्यांची संस्कृती आजही जपून ठेवली आहे. गिरगावातील गणेशोत्सव हा केवळ एक धार्मिक सण नसून मुंबईच्या सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि पारंपरिक वारशाचा एक मुख्य केंद्रबिंदू आहे. शांताराम चाळ, जगन्नाथ चाळ, कामत चाळ अशा छोट्या मोठ्या चाळींमध्ये लोकमान्य्यांच्या हस्ते श्री गणेशाची प्रतिष्ठापना करण्यात आली होती.
येथील उत्सवात व्यावसायिकतेपेक्षा कार्यकर्त्यांचा उत्साह आणि घरगुती जिव्हाळा जास्त पाहायला मिळतो. आधुनिकतेच्या सोबतीने साजरा होणाऱ्या या गणेशोत्सवामध्ये काही मंडळे आजही त्यांच्या जुन्या ओळखibiमुळे आणि मंडळाच्या आदर्शामुळे चर्चेचा विषय ठरली आहेत.
आजही बदलत्या काळात भपकेबाजपणा टाळून पारंपरिक पद्धतीने शाडूची मातीची मूर्ती, ढोल-ताशांचा गजर आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातून गिरगावाने गणेशोत्सवाचा मूळ गाभा आणि घरगुती जिव्हाळा जपून ठेवला आहे. प्लेग, १९९३ च्या दंगली, कोरोना यासारख्या साथीनंतर देखील गणेशोत्सवात कोणतीही खंड न पडता तो अखंड सुरू राहिला आहे.
आज मुंबईचा गणेशोत्सव जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करत आहे. मूर्तिकार, मंडप व्यावसायिक, रोषणाई करणारे, ढोल-ताशा पथके आणि वाहतूक यंत्रणा यांच्या माध्यमातून कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक उलाढाल या १० दिवसांत होते.
गणेशोत्सव मंडळे / स्थापना वर्ष
केशवजी नाईक चाळ (१८९३)
जितेकर वाडी (१८९४)
जगन्नाथ चाळ (१८९६)
कामत चाळ (१८९६)
शांताराम चाळ (१९०१)
गंगाराम खत्री वाडी (१९०१)
पांब चाळ / (१९०२)
सोमण चाळ (१९०४)
चिरा बाजार ताडवाडी (१९०७)
पानबाजारचा राजा (१९११)
आंबेवाडी (१९१६)
ब्राह्मण सभा (१९१८)
वैद्य वाडी (१९२०)
मोहन बिल्डिंग (१९२२)
गाय वाडी (१९२४)
माधवदास प्रेमजी बिल्डिंग (१९२४)
पारेख बिल्डिंग (१९२५)
नावलकर बिल्डिंग (१९२६)
गणेश वाडी (१९२६)
उरणकर वाडी (१९२६)
जाधवजी जेठाभाई बिल्डिंग (१९२७)
खोटाची वाडी (१९२७)
कुडाळदेशकर वाडी (१९२७)
अमृत वाडी (१९२२)
अंग्रे वाडी (१९२०)
दुबाष लेन (१९२६)
शाखू हॉल (१९९)
चूनामलेन ग्रँड रोड (१९००)
जुनी चिखलवाडी ग्रँड रोड (१९०२)
इतर गणेशोत्सव मंडळे
सुभेदार वाडा, कल्याण (१८९५)
श्री आनंद भारती समाज, ठाणे (१९१०)
कृष्णनगर, परळ (१९२०)
चिंचपोकळीचा चिंतामणी (१९२०)
लोकमान्य आळी, ठाणे (१९२०)
सरस्वती बाग, जोगेश्वरी (१९२३)
वरळीच्या महाराजा (१९२३)
ब्राह्मण वाडी, माटुंगा (१९२३)
हनुमान व्यायामशाळा, ठाणे (१९२४)
गणेश मंदिर संस्थान, डोंबिवली (१९२५)