What is the importance of Hartalika Vrat? Story added by Mata Parvati
पुढारी ऑनलाईन : हरतालिकाचे व्रत माता पार्वती यांच्या कठोर तपश्चर्येशी आणि भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्याच्या कथेशी संबंधित आहे. या दिवशी विवाहित महिला पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी व्रत करतात. तर अविवाहित मुली मनासारखा आणि योग्य जीवनसाथी मिळावा, या इच्छेने हरतालिकाचे व्रत करतात.
हरतालिका व्रताची विवाहित महिलांना वर्षभर आतुरतेने प्रतीक्षा असते. या दिवशी महिला पतीच्या दीर्घायुष्यासह कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीची कामना करत भगवान शिव आणि माता पार्वती यांची पूजा करतात. अनेक महिला या दिवशी निर्जला व्रतही करतात. त्याचबरोबर अविवाहित मुलीही मनासारखा जीवनसाथी मिळावा, या इच्छेने हरतालिकाचे व्रत करतात.
हरतालिका व्रताचे धार्मिक महत्त्व माता पार्वती यांच्या तपश्चर्येशी जोडलेले आहे. मान्यतेनुसार, माता पार्वती यांनी भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली होती. त्यांच्या याच तपश्चर्येची आणि दृढ संकल्पाची आठवण म्हणून हरतालिका व्रत करण्याची परंपरा सुरू झाली.
माता पार्वती यांनी कठोर तपश्चर्या का केली?
पौराणिक कथेनुसार, माता पार्वती यांना भगवान शिव हेच आपले पती असावेत अशी इच्छा होती. भगवान शिवांना प्राप्त करण्यासाठी त्या पूर्णपणे दृढनिश्चयी होत्या. त्यासाठी त्यांनी कठोर तपश्चर्येला सुरुवात केली.
मान्यतेनुसार, माता पार्वती यांनी जंगलात राहून भगवान शिवांची आराधना केली. त्यांनी दीर्घकाळ तपश्चर्या करत भगवान शिवांना प्रसन्न करण्याचा संकल्प केला. त्यांच्या कठोर तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवान शिवांनी त्यांना पत्नी म्हणून स्वीकारले.
हरतालिकाच्या कथेमध्ये माता पार्वती यांची ही तपश्चर्या सर्वात महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे या दिवशी शिव-पार्वतीची पूजा करताना महिला आपल्या वैवाहिक जीवनातील सुख-समृद्धी आणि पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करतात.
‘हरतालिका’ हे नाव कसे पडले?
हरतालिका या नावामागेही एक रंजक कथा सांगितली जाते. मान्यतेनुसार, माता पार्वती यांचे वडील त्यांचा विवाह भगवान विष्णूंशी करू इच्छित होते. मात्र, माता पार्वती यांनी भगवान शिवांना आपला पती मानले होते.
असे म्हटले जाते की, माता पार्वती यांच्या सखींनी त्यांना तेथून दूर एका जंगलात नेले, जेणेकरून त्यांच्या इच्छेविरुद्ध विवाह होऊ नये. तेथे माता पार्वती यांनी भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली.
याच घटनेशी ‘हरतालिका’ हे नाव जोडले जाते, अशी धार्मिक मान्यता आहे. हरतालिकाच्या दिवशी सखी आणि माता पार्वती यांच्याशी संबंधित ही कथा विशेषतः ऐकली जाते.
निर्जला व्रताची परंपरा का आहे?
हरतालिकाचे व्रत हे कठीण व्रतांपैकी एक मानले जाते. अनेक महिला दिवसभर पाणी न पिता व्रत करतात. याला ‘निर्जला व्रत’ असे म्हटले जाते.
व्रत करणाऱ्या महिला दिवसभर भगवान शिव आणि माता पार्वती यांचे स्मरण व ध्यान करतात. सायंकाळी शिव-पार्वतीची पूजा केली जाते. अनेक ठिकाणी रात्री जागरण करण्याचीही परंपरा आहे.
मात्र प्रत्येकासाठी निर्जला व्रत करणे आवश्यक नाही. आरोग्याशी संबंधित समस्या असल्यास आपल्या प्रकृतीनुसार व्रत करावे. विशेषतः गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि कोणत्याही आजाराने त्रस्त असलेल्या व्यक्तींनी व्रत करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.
हरतालिकाच्या पूजेत कोणत्या वस्तू वापरतात?
हरतालिकाला भगवान शिव आणि माता पार्वती यांची पूजा केली जाते. अनेक ठिकाणी महिला मातीपासून शिव-पार्वतीच्या मूर्ती तयार करून त्यांची पूजा करतात.
पूजेमध्ये फुले, फळे, अक्षता, दिवा, बेलपत्र आणि नैवेद्य आदी वस्तू अर्पण केल्या जातात. माता पार्वती यांना सौभाग्याशी संबंधित वस्तू अर्पण करण्याचीही परंपरा आहे.
यामध्ये कुंकू, बांगड्या, टिकली, मेहंदी, वस्त्र आणि इतर श्रृंगाराच्या वस्तूंचा समावेश होतो. पूजेच्या वेळी हरतालिकाची कथा ऐकणेही महत्त्वाचे मानले जाते.
विवाहित महिला सोळा शृंगार का करतात?
हरतालिकेला महिलांनी सजणे-नटणे यालाही विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी महिला नवीन कपडे परिधान करतात आणि मेहंदी लावतात. अनेक महिला सोळा शृंगारही करतात.
धार्मिक मान्यतेनुसार, सौभाग्याशी संबंधित वस्तू पती-पत्नीचे नाते आणि वैवाहिक सुखाशी जोडल्या जातात. त्यामुळे महिला माता पार्वतीलाही सौभाग्याच्या वस्तू अर्पण करतात.
अनेक शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये हरतालिका व्रताच्या निमित्ताने महिला एकत्र येऊन पूजा करतात. यावेळी व्रताची गाणी, भजन आणि कीर्तन करण्याचीही परंपरा आहे.
अविवाहित मुलीही ठेवतात व्रत
हरतालिका केवळ विवाहित महिलांसाठीच नाही. अविवाहित मुलीही हे व्रत करतात. धार्मिक मान्यतेनुसार, माता पार्वती यांनी भगवान शिवांना प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली होती. याच श्रद्धेमुळे अविवाहित मुली मनासारखा आणि योग्य जीवनसाथी मिळावा, या इच्छेने हरतालिकाचे व्रत करतात. मात्र ही श्रद्धा आणि धार्मिक परंपरेशी संबंधित मान्यता आहे.
हरतालिकाचा संदेश काय?
हरतालिकाची कथा केवळ व्रत करण्यापुरती मर्यादित नाही. या कथेमध्ये माता पार्वती यांच्या धैर्याची आणि दृढ संकल्पाची प्रेरणादायी कहाणीही आहे.
आपली इच्छा पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी दीर्घकाळ कठोर तपश्चर्या केली. त्यामुळे हा सण श्रद्धा, संयम आणि दृढ संकल्पाशी जोडला जातो.
या दिवशी महिला भगवान शिव आणि माता पार्वती यांची पूजा करून कुटुंबात सुख-शांती नांदावी आणि वैवाहिक जीवनात प्रेम व सौख्य टिकून राहावे, यासाठी प्रार्थना करतात.