डॉ. संजीव विद्यार्थी, प्रोव्होस्ट, अनंत नॅशनल युनिव्हर्सिटी, अहमदाबाद
‘विकसित भारत’ ही संकल्पना भारताच्या अनेक शतकांपासूनच्या स्वावलंबन, समता आणि सर्वांगी विकासाच्या ध्येयाशी जोडलेली आहे. भारत या उद्दिष्टाकडे अभूतपूर्व वेगाने आणि मोठ्या प्रमाणावर वाटचाल करत असताना, आपण केवळ किती वेगाने वाढतो यावर लक्ष केंद्रित न करता, ही वाढ किती विचारपूर्वक घडवतो याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे. याच ठिकाणी २१व्या शतकातील भारताच्या प्रवासात डिझाइन महत्त्वाची भूमिका बजावते.
डिझाइनबद्दल अनेकदा गैरसमज असतो; ते फक्त दिसण्यापुरते नसते. डिझाइन ही एक विचार करण्याची पद्धत आहे जी उपयुक्त प्रणाली, चांगला वापर अनुभव आणि शाश्वत जागा तयार करते आणि शेवटी सर्वांच्या जीवनमानात सुधारणा करते. भारतातील वाढत्या विकासात डिझाइनचा प्रभाव आधीच दिसू लागला आहे. अधिक चांगल्या पायाभूत सुविधा, विकसित होत असलेली आरोग्य सेवा, सुधारलेली वाहतूक व्यवस्था आणि ग्राहक-केंद्रित डिजिटल सेवा यांमुळे अनेक भारतीयांच्या दैनंदिन जीवनावर डिझाइनचा सकारात्मक परिणाम होत आहे.
मात्र, हा विकास अजूनही काही क्षेत्रांपुरता आणि मर्यादित भागांपुरता केंद्रित आहे. भारतासमोरील आव्हान आणि संधी म्हणजे डिझाइनचा प्रभाव संपूर्ण देशाच्या विकासात वाढवणे. डिझाइनला मुख्य प्रवाहात आणणे हा पुढील एकमेव मार्ग आहे, आणि त्यासाठी काही वेगवेगळ्या उदाहरणांपुरते मर्यादित न राहता, व्यापक पातळीवर भारत कसा बांधतो, चालवतो आणि नवकल्पना करतो यावर परिणाम होणे गरजेचे आहे. सुदैवाने, डिझाइनला एक महत्त्वाचा सक्षम घटक म्हणून ओळख मिळू लागल्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत, जरी ती हळूहळू असली तरी.मात्र, हा विकास अजूनही काही क्षेत्रांपुरता आणि मर्यादित भागांपुरता केंद्रित आहे.
भारतासमोरील आव्हान आणि संधी म्हणजे डिझाइनचा प्रभाव संपूर्ण देशाच्या विकासात वाढवणे. डिझाइनला मुख्य प्रवाहात आणणे हा पुढील एकमेव मार्ग आहे, आणि त्यासाठी काही वेगवेगळ्या उदाहरणांपुरते मर्यादित न राहता, व्यापक पातळीवर भारत कसा बांधतो, चालवतो आणि नवकल्पना करतो यावर परिणाम होणे गरजेचे आहे. सुदैवाने, डिझाइनला एक महत्त्वाचा सक्षम घटक म्हणून ओळख मिळू लागल्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत, जरी ती हळूहळू असली तरी. ही सुरुवात चांगली असली तरी अजून खूप काही करण्याची गरज आहे. खरा बदल हा अशा सर्जनशील मनुष्यबळावर अवलंबून असेल जे या दृष्टिकोनाला प्रत्यक्षात आणू शकते. भारताला अशा नव्या पिढीतील डिझाइन व्यावसायिकांची गरज आहे जे गुंतागुंतीच्या समस्यांवर काम करू शकतील, विविध परिस्थितींना प्रतिसाद देऊ शकतील आणि लोक व पर्यावरण या दोघांसाठी उपयुक्त असे स्थानिक उपाय विकसित करू शकतील.
डिझाइन शिक्षण, योग्य पद्धतीने आखले आणि दिले गेले तर, या बदलासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. सहानुभूती, परिस्थितीची समज, शाश्वतता आणि तंत्रज्ञानाचा नैतिक वापर यांसारखी साधने विद्यार्थ्यांना देऊन डिझाइन शिक्षण त्यांना शहरी आणि ग्रामीण भारतातील आव्हानांना सामोरे जाण्यास तयार करते.
उच्च शिक्षण संस्थांनी या भविष्यासाठी तयार मनुष्यबळ घडवण्यासाठी पुढाकार घ्यायला हवा. सर्वप्रथम पारंपरिक पद्धतीपासून दूर जाणे आवश्यक आहे, ज्यात तांत्रिक कौशल्य आणि पाठांतरावर भर दिला जात होता, आणि त्याऐवजी अधिक एकात्मिक शिक्षण पद्धती स्वीकारणे गरजेचे आहे. डिझाइन हे मुळात बहुविषयक आहे, जे मानवविद्या, व्यवसाय, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांमधून तयार होते. त्यामुळे ते वेगळेपणाने शिकवता येत नाही. विद्यापीठांनी अशा शिक्षणपर वातावरणाची निर्मिती करणे आवश्यक आहे जे विविध विषयांमधील अभ्यास, सहकार्य आणि प्रत्यक्ष समस्यांवर उपाय शोधण्यास प्रोत्साहन देईल.
वास्तविक परिस्थितीची समज भविष्यातील व्यावसायिकांसाठी तितकीच महत्त्वाची आहे. अनुभवाधारित शिक्षण, समुदायाशी संवाद आणि उद्योगांसोबत सहकार्य हे डिझाइन शिक्षणाचे मुख्य भाग असावेत, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना जगाची सखोल आणि संदर्भासह समज मिळते. जेव्हा विद्यार्थी थेट समुदायांबरोबर काम करतात, त्यांच्या वास्तव परिस्थिती समजून घेतात आणि प्रत्यक्ष समस्यांवर उपाय शोधतात, तेव्हा त्यांचे शिक्षण अधिक उपयुक्त आणि परिणामकारक ठरते.
पारंपरिक ज्ञानप्रणालींचा आदर आणि त्यांचा समावेश केल्याने हा ढाचा अधिक मजबूत होतो. भारतातील पारंपरिक पद्धती शाश्वतता, संसाधन व्यवस्थापन आणि समुदायाच्या टिकावाबाबत महत्त्वपूर्ण माहिती देतात. आधुनिक डिझाइन शिक्षणासोबत या ज्ञानाचा समन्वय केल्यास असे उपाय विकसित होतात जे जागतिक स्तरावर उपयुक्त असतात आणि एकाच वेळी स्थानिक परिस्थितीशी जोडलेले, नाविन्यपूर्ण आणि व्यवहार्य असतात.
या बदलामध्ये प्रवेश हा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. डिझाइन आता एक गंभीर आणि प्रभावी क्षेत्र म्हणून ओळख मिळवत आहे, ज्यामुळे अधिक विद्यार्थी या क्षेत्रात औपचारिक शिक्षणासाठी पुढे येत आहेत. यूसीड (UCEED) सारख्या परीक्षांमुळे उच्च दर्जाच्या डिझाइन विद्यापीठांमध्ये प्रवेशाची संधी वाढली असली तरी आर्थिक अडचणी अजूनही अडथळा ठरतात. या पार्श्वभूमीवर गुणवत्ताधारित शिष्यवृत्ती योग्य विद्यार्थ्यांसाठी संधी वाढवू शकतात, ज्यामुळे शिक्षण अधिक सर्वसमावेशक होईल आणि विविधतेला बळ मिळेल.
आपला देश ‘विकसित भारत’च्या ध्येयाच्या अधिक जवळ जात असताना, डिझाइनची भूमिका आणखी महत्त्वाची ठरणार आहे. विद्यापीठांनी हे सुनिश्चित केले पाहिजे की विकास केवळ पायाभूत सुविधांपुरता मर्यादित न राहता, तो सर्वसमावेशक, शाश्वत आणि सध्याच्या गुंतागुंतीच्या परिस्थितीला तसेच भविष्यातील अनिश्चिततेला प्रतिसाद देणारा असेल. अशा सर्वांगीण शैक्षणिक प्रयत्नांद्वारे भारत भविष्यासाठी सक्षम आणि आव्हानांना तोंड देणारे मनुष्यबळ तयार करू शकतो.