संदीप बोरसे, सहाय्यक प्राध्यापक, श्री नवलमल फिरोदिया विधी महाविद्यालय पुणे
भारतीय समाजात विवाहसंस्था ही केवळ दोन व्यक्तींची नाही, तर दोन कुटुंबांची, संस्कृतींची आणि सामाजिक मूल्यांची जोड मानली जाते. “लग्न” हा प्रत्येक तरुण-तरुणीच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा टप्पा समजला जातो.
मात्र गेल्या काही वर्षांत समाजात एक नवीन आणि गंभीर प्रश्न पुढे येताना दिसतो आहे, अनेक सुशिक्षित, आर्थिकदृष्ट्या स्थिर आणि करिअरमध्ये स्थिरावलेल्या तरुणांना विवाहासाठी योग्य मुलगी मिळत नाही. ही केवळ एखाद्या व्यक्तीची समस्या नसून, बदलत्या सामाजिक रचनेचा, मानसिकतेचा आणि विवाहसंस्थेतील संक्रमणाचा परिणाम आहे.
अलीकडेच एका वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या बातमीमध्ये एका तरुणाने पोलिसांकडे जाऊन “मला लग्नासाठी मुलगी मिळत नाही” अशी तक्रार मांडल्याचे दिसून आले. वरकरणी ही घटना विनोदी किंवा विचित्र वाटू शकते; पण या मागे दडलेले सामाजिक वास्तव अत्यंत गंभीर आहे. ही घटना आपल्याला समाजातील बदलत्या विवाहसंस्थेचे, वाढत्या मानसिक तणावाचे आणि सामाजिक अपेक्षांच्या ओझ्याचे दर्शन घडवते.
पूर्वी विवाह ही कुटुंब आणि समाजाने ठरवलेली गोष्ट होती. गाव, जात, धर्म, आर्थिक स्तर आणि नातेसंबंध यांवर विवाह ठरत असत. मुलगा कमावता असेल, कुटुंब चांगले असेल तर लग्न सहज जुळत असे. मुलींच्या शिक्षणाला आणि करिअरला मर्यादा होत्या. त्यामुळे विवाहासाठी मुलींची निवडक्षमता कमी होती. मात्र आज परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. मुली शिक्षण घेत आहेत, करिअर करत आहेत, आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनत आहेत आणि स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय स्वतः घेण्यास सक्षम होत आहेत. परिणामी विवाहाबद्दल त्यांच्या अपेक्षाही बदलल्या आहेत.
आज अनेक मुली विवाहासाठी केवळ आर्थिक स्थैर्य पाहत नाहीत, तर मुलाचा स्वभाव, समजूतदारपणा, स्त्रीविषयक दृष्टिकोन, कुटुंबातील वातावरण, करिअरची समज, भावनिक परिपक्वता आणि वैचारिक जुळवणूक यांनाही महत्त्व देतात. त्यामुळे पारंपरिक “नोकरी आहे म्हणजे लग्न होईल” हे समीकरण मोडताना दिसते. अनेक तरुणांना हे वास्तव स्वीकारणे कठीण जात आहे.
यामध्ये आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे विवाहबाजारातील असमतोल. काही राज्यांमध्ये मुलींचे प्रमाण कमी आहे. स्त्रीभ्रूणहत्या, मुलगा-मुलगी भेदभाव, मुलींच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष या कारणांमुळे लिंग गुणोत्तर बिघडले आहे. त्याचे परिणाम आता विवाहसंस्थेवरही दिसू लागले आहेत. अनेक ग्रामीण भागांत विवाहासाठी मुली मिळणे कठीण होत आहे. काही ठिकाणी तर इतर राज्यांतून मुली आणून विवाह करण्याच्या घटनाही वाढल्या आहेत. ही परिस्थिती समाजासाठी चिंताजनक आहे.
तसेच, विवाहसंस्थेबद्दल तरुण पिढीच्या कल्पनाही बदलल्या आहेत. पूर्वी “लग्न करणे आवश्यक” असे मानले जात होते. आज अनेक तरुण-तरुणी करिअर, स्वातंत्र्य, वैयक्तिक आयुष्य, मानसिक स्वास्थ्य आणि जीवनातील गुणवत्ता यांना अधिक प्राधान्य देतात. त्यामुळे विवाह उशिरा होणे किंवा विवाह न करण्याचा निर्णय घेणेही वाढले आहे. विशेषतः शहरांमध्ये “सिंगल लाइफ” स्वीकारणाऱ्यांची संख्या वाढत आहे.
सोशल मीडियाने आणि डिजिटल संस्कृतीनेही या समस्येला वेगळे स्वरूप दिले आहे. आज लोकांच्या अपेक्षा अवास्तव बनत आहेत. इंस्टाग्राम, फेसबुक किंवा सिनेमांमधून दिसणारे “परफेक्ट रिलेशनशिप” चे चित्र वास्तविक आयुष्यात शोधले जाते. परिणामी सामान्य व्यक्ती अपुरी वाटू लागते. मुलगा असो किंवा मुलगी प्रत्येक जण “सर्वोत्कृष्ट” जोडीदाराच्या शोधात असतो. यामुळे विवाह ठरण्याची प्रक्रिया अधिक गुंतागुंतीची बनली आहे.
यामध्ये पालकांची मानसिकताही महत्त्वाची ठरते. अजूनही अनेक कुटुंबांमध्ये जात, धर्म, उपजात, आर्थिक प्रतिष्ठा, घराणे, पगार, मालमत्ता यांना अतोनात महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे अनेक योग्य विवाह प्रस्ताव केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेच्या कल्पनांमुळे नाकारले जातात. काही ठिकाणी मुलांच्या कुटुंबांकडून अजूनही हुंड्याच्या अपेक्षा असतात, तर काही ठिकाणी मुलीच्या करिअरबद्दल संकुचित दृष्टिकोन ठेवला जातो. परिणामी विवाहसंस्थेमध्ये संवादाऐवजी व्यवहार अधिक दिसू लागतो.
या परिस्थितीचा सर्वात मोठा परिणाम मानसिक आरोग्यावर होत आहे. सतत नकार मिळणे, लग्न जुळत नसणे, कुटुंबाचा दबाव, समाजाचे टोमणे आणि एकाकीपणा यामुळे अनेक तरुण मानसिक तणावात जात आहेत. काहींमध्ये न्यूनगंड, नैराश्य, आत्मविश्वास कमी होणे आणि सामाजिक अलिप्तता वाढताना दिसते. विशेषतः ग्रामीण आणि निमशहरी भागात “अजून लग्न झाले नाही?” हा प्रश्न मानसिक त्रास वाढवतो. विवाह न होणे म्हणजे व्यक्ती अपयशी आहे, अशी चुकीची सामाजिक धारणा अजूनही अस्तित्वात आहे.
यामुळे काही वेळा समाजात आक्रमकता, स्त्रीद्वेष किंवा चुकीचे विचारही वाढताना दिसतात. काही तरुण स्वतःच्या वैयक्तिक समस्येसाठी संपूर्ण स्त्रीवर्गाला दोष देतात. सोशल मीडियावर महिलांविषयी द्वेषपूर्ण भाषा वापरणाऱ्या गटांची वाढ ही चिंताजनक बाब आहे. हे केवळ वैयक्तिक निराशेचे नव्हे, तर सामाजिक संवादाच्या अपयशाचे लक्षण आहे.
या समस्येकडे केवळ “लग्न जुळत नाही” म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल. हा प्रश्न शिक्षण, रोजगार, लिंगसमानता, सामाजिक अपेक्षा, मानसिक आरोग्य आणि बदलत्या मूल्यव्यवस्थेशी जोडलेला आहे. त्यामुळे याचे उत्तरही व्यापक सामाजिक बदलांमध्येच शोधावे लागेल.
सर्वप्रथम समाजाने विवाहसंस्थेकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्याची गरज आहे. विवाह हा आयुष्याचा एक भाग आहे; तोच आयुष्याचे अंतिम यश नाही. प्रत्येक व्यक्तीचे आयुष्य वेगळे असते आणि विवाह करणे किंवा न करणे हा वैयक्तिक निर्णय असू शकतो, हे समाजाने स्वीकारले पाहिजे.
दुसरे म्हणजे, मुलगा आणि मुलगी या दोघांनाही समानतेच्या दृष्टिकोनातून वाढवणे आवश्यक आहे. स्त्री ही केवळ “घर सांभाळणारी” आणि पुरुष हा “कमावणारा” अशी पारंपरिक विभागणी आता बदलत आहे. नातेसंबंधांमध्ये परस्पर आदर, भावनिक समज आणि समान सहभाग महत्त्वाचा ठरत आहे.
तिसरे म्हणजे, मानसिक आरोग्याबद्दल जागरूकता वाढवणे आवश्यक आहे. विवाह न होणे किंवा उशिरा होणे ही लाजिरवाणी गोष्ट नाही. अशा परिस्थितीत समुपदेशन, मित्रपरिवाराचा आधार आणि कुटुंबाचा सकारात्मक दृष्टिकोन महत्त्वाचा ठरतो.
चौथे म्हणजे, विवाहसंस्थेतील अवास्तव अपेक्षा कमी करणे गरजेचे आहे. परिपूर्ण जोडीदार ही कल्पना वास्तवात शक्य नसते. नातेसंबंध टिकवण्यासाठी संवाद, समजूतदारपणा आणि परस्पर आदर अधिक महत्त्वाचे असतात.
आजचा समाज संक्रमणाच्या टप्प्यावर आहे. पारंपरिक मूल्ये आणि आधुनिक विचार यांच्या संघर्षातून अनेक नवीन प्रश्न निर्माण होत आहेत. “लग्न करायचंय, पण मुलगी मिळत नाही” हा प्रश्न त्या संक्रमणाचा एक भाग आहे. याकडे हसण्यावारी नेण्यापेक्षा त्यामागील सामाजिक वास्तव समजून घेण्याची गरज आहे.
समाज बदलतो आहे, नातेसंबंध बदलत आहेत आणि विवाहसंस्थेचे स्वरूपही बदलत आहे. या बदलांकडे संवेदनशीलतेने, समजूतदारपणे आणि समानतेच्या दृष्टीने पाहिले, तरच अधिक आरोग्यदायी आणि मानवी समाज निर्माण होऊ शकतो.