Pitru Paksha rules
मुंबई: पितृपक्ष आजपासून सुरू झाला आहे. श्राद्ध काळातील मुख्य तिथी आजपासून सुरू होतात आणि १० ऑक्टोबर रोजी 'सर्वपित्री अमावस्ये'ने त्यांची सांगता होते. हा काळ पूर्वजांचे स्मरण करण्यासाठी आणि श्राद्ध, तर्पण, पिंडदान व दानधर्म यांसारखे विधी करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. या काळात अनेक कुटुंबे आहार आणि दैनंदिन आचरणाबाबत काही विशिष्ट नियमांचे पालन करतात. या दिवसांत साधे जीवन जगणे, पूर्वजांचे स्मरण करणे आणि गरजूंची सेवा करणे उचित मानले जाते.
पितृपक्षात काय करावे आणि काय टाळावे याविषयीच्या परंपरा कुटुंब आणि प्रदेशांनुसार भिन्न असू शकतात; त्यामुळे, कोणतीही एकच प्रथा सर्वांसाठी अनिवार्य नियम मानली जाऊ शकत नाही. तरीही, श्राद्ध काळात प्रामुख्याने सात्त्विक आहार, संयम आणि शांत वातावरणावर भर दिला जातो.
१. मांस आणि मद्यपान टाळा
पितृपक्षात अनेक कुटुंबे मांस, मद्य आणि इतर मादक पदार्थांचे सेवन करणे टाळतात. या काळात सात्त्विक आहार घेण्याची आणि जेवण बनवताना स्वच्छता व पावित्र्य राखण्याची प्रथा आहे. अर्थात, कौटुंबिक आणि प्रादेशिक रीतिरिवाजांनुसार आहाराचे नियम बदलू शकतात.
२. केस आणि नखे कापणे टाळा
अनेक कुटुंबे श्राद्ध काळात केस आणि नखे कापणे टाळतात. काही लोक संपूर्ण पितृपक्षात या नियमाचे पालन करतात, तर काहींकडे असा नियम नसतो. त्यामुळे, या बाबतीत व्यक्ती आपल्या कौटुंबिक परंपरेला प्राधान्य देऊ शकते.
३. शुभ आणि मोठे समारंभ पुढे ढकला
पितृपक्ष हा प्रामुख्याने पूर्वजांचे स्मरण करण्याचा आणि श्राद्धविधी करण्याचा काळ मानला जातो. त्यामुळे, अनेक कुटुंबे या काळात विवाह, गृहप्रवेश किंवा इतर मोठे शुभ कार्यक्रम आयोजित करत नाहीत. तसेच, भव्य उत्सव साजरे करणे किंवा नवीन शुभ कार्यांची सुरुवात करणे हे पितृपक्ष संपल्यानंतरच केले जावे, अशी प्रथा आहे.
४. घरात शांततापूर्ण वातावरण राखा
पूर्वजांना समर्पित या पंधरवड्यात घरात शांतता राखण्याचा सल्ला दिला जातो. अनावश्यक वादविवाद, राग आणि कलह टाळावेत. हा काळ संयम पाळण्याचा आणि पूर्वजांबद्दल आदर व्यक्त करण्याचा असतो.
५. कोणाचाही अनादर करू नका
'पितृपक्षात' दानधर्म आणि सेवाकार्याला विशेष महत्त्व असते. त्यामुळे वृद्ध, गरजू किंवा इतर कोणाचाही अनादर करणे टाळावे. या काळात व्यक्ती आपल्या क्षमतेनुसार अन्न, कपडे किंवा इतर आवश्यक वस्तूंचे दान करू शकते.
६. खोटे बोलणे आणि फसवणूक टाळा
'पितृपक्ष' केवळ धार्मिक विधी आणि प्रार्थनांवरच नाही, तर आचरणातील संयमावरही भर देतो. त्यामुळे खोटे बोलणे, इतरांची फसवणूक करणे किंवा अप्रामाणिक मार्गाने पैसे कमवण्यापासून दूर राहण्याची प्रथा आहे.
७. अन्नाची नासाडी करू नका
श्राद्ध विधीसाठी तयार केलेले अन्न वाया घालवू नये. अनेक ठिकाणी गरजू लोकांना भोजन देण्याची आणि क्षमतेनुसार अन्नधान्य दान करण्याची प्रथा आहे. त्यामुळे, अतिरिक्त अन्न शिजवणे टाळावे जेणेकरून ते फेकून द्यावे लागणार नाही.
८. योग्य श्राद्ध तिथी पाळा
श्राद्ध तिथी निश्चित करताना, इंग्रजी कॅलेंडरमधील तारखेपेक्षा तिथीला अधिक महत्त्व दिले जाते. ज्या तिथीला संबंधित व्यक्तीचे निधन झाले, त्याच तिथीला श्राद्ध विधी करण्याची प्रथा आहे. तारखेबाबत काही संभ्रम असल्यास, स्थानिक पंचांगाचा आधार घेता येईल.
या वर्षीच्या 'पितृपक्षाचे' एक वैशिष्ट्य म्हणजे 'चतुर्थी' आणि 'पंचमी' या दोन्ही तिथींचे श्राद्ध विधी ३० सप्टेंबर रोजी होणार आहेत. एका तिथीचा लोप झाल्यामुळे, दोन्ही श्राद्धे एकाच दिवशी येत आहेत. त्यामुळे, श्राद्ध विधीचे नियोजन करताना २०२६ मधील तारखांची संपूर्ण यादी तपासणे आवश्यक आहे.
सर्वपित्री अमावस्या १० ऑक्टोबर रोजी असून, त्या दिवशी पितृपक्षाची सांगता होते. ज्या पूर्वजांच्या श्राद्धाची नेमकी तिथी माहीत नाही किंवा ज्यांचे श्राद्ध काही कारणास्तव त्यांच्यासाठी निश्चित केलेल्या दिवशी करता आले नाही, अशा पूर्वजांचे श्राद्ध सर्वपित्री अमावस्येला करण्याची प्रथा आहे.