Mount Bromo Ganapati cigarette offering:
इंडोनेशिया : इंडोनेशियातील सक्रिय ज्वालामुखी माउंट ब्रोमो परिसरातील एक अनोखी धार्मिक परंपरा सध्या भारतीय पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेत आहे. येथे गणपतीच्या मूर्तीला सिगारेट अर्पण केली जाते. भारतातील बहुतांश हिंदू मंदिरांमध्ये गणेशाला फुले, दुर्वा, फळे किंवा मिठाई अर्पण करण्याची प्रथा आहे. मात्र, इंडोनेशियातील पूर्व जावा प्रांतात असलेल्या माउंट ब्रोमो परिसरात सिगारेट अर्पण करणे काही स्थानिक धार्मिक आणि पूर्वजांच्या परंपरांचा भाग मानले जाते.
माउंट ब्रोमो हा इंडोनेशियातील प्रसिद्ध पर्यटनस्थळांपैकी एक आहे. ब्रोमो टेंगर सेमेरू नॅशनल पार्कमध्ये हा सक्रिय ज्वालामुखी आहे. विशाल ज्वालामुखीय विवर, चारही बाजूंना पसरलेला काळसर ज्वालामुखीय वाळूचा प्रदेश आणि सूर्योदयाचे मनोहारी दृश्य यासाठी हे ठिकाण विशेष प्रसिद्ध आहे. या परिसराला ‘सी ऑफ सँड’ अर्थात वाळूचा समुद्र असेही म्हटले जाते.
माउंट ब्रोमो परिसर टेंगर समुदायासाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. टेंगर हे इंडोनेशियातील हिंदू समुदाय असून, त्यांच्या धार्मिक परंपरांवर जावामधील प्राचीन हिंदू राजवटींचा प्रभाव आहे. स्थानिकांच्या श्रद्धेनुसार, ज्वालामुखीजवळ भगवान गणेशाची एक मूर्ती सुमारे ७०० वर्षांपासून आहे. ज्वालामुखीमुळे उद्भवणाऱ्या धोक्यांपासून संरक्षण करणारी देवता म्हणून गणेशाची पूजा केली जाते. त्यांच्या आशीर्वादासाठी येथे विविध वस्तू अर्पण केल्या जातात. मात्र, या गणेशमूर्तीचे वय ७०० वर्षे असल्याचे पुरातत्त्वीय पुराव्यांवरून निश्चित झालेले नाही. हा दावा मुख्यतः स्थानिक श्रद्धा आणि परंपरेवर आधारित आहे.
गणेशाला सिगारेट अर्पण करणे ही सर्व हिंदू समाजांमध्ये आढळणारी पारंपरिक प्रथा आहे का? नाही. मात्र, टेंगर समुदायाच्या काही धार्मिक आणि पूर्वजांशी संबंधित विधींमध्ये सिगारेटचा वापर अर्पण म्हणून केला जात असल्याचे आढळते. ‘हिंदुइझम टुडे’मध्ये २०१४ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालानुसार, एन्तास-एन्तास या मृत व्यक्तींच्या स्मरणार्थ आयोजित विधीदरम्यान टेंगर कुटुंबांकडून अन्न, पैसे आणि इतर वस्तूंसोबत सिगारेटही अर्पण केली जाते. एका स्थानिक पुजाऱ्याने आपल्या घरातील देव-पूर्वजांच्या वेदीवर चहा, कॉफी, पाणी, अन्न आणि सिगारेट अर्पण केली जात असल्याचे सांगितले होते.
यावरून या परंपरेमागील सांस्कृतिक संदर्भ स्पष्ट होतो. काही स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये अर्पण केल्या जाणाऱ्या वस्तू केवळ फुले, फळे, मिठाई किंवा धूपापुरत्या मर्यादित नसतात. संबंधित समुदाय, विधी आणि त्या वस्तूशी जोडलेले आध्यात्मिक महत्त्व यानुसार दैनंदिन वापरातील वस्तूंचाही धार्मिक विधींमध्ये समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे टेंगर समुदायाची धार्मिक परंपरा भारतातील प्रत्येक हिंदू समुदायाच्या प्रथा-परंपरांशी तंतोतंत जुळते, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. या प्रदेशात शतकानुशतके स्थानिक संस्कृती आणि श्रद्धांमधून स्वतंत्र धार्मिक परंपरा विकसित झाल्या आहेत.
टेंगर समुदायाच्या प्रमुख वार्षिक धार्मिक उत्सवांपैकी यद्न्या कसदा हा एक महत्त्वाचा उत्सव आहे. पारंपरिक हिंदू चंद्र दिनदर्शिकेनुसार हा उत्सव साजरा केला जातो. या वेळी भाविक माउंट ब्रोमोच्या पायथ्याशी असलेल्या ‘सी ऑफ सँड’ परिसरातील पुरा लुहुर पोटेन या हिंदू मंदिरात एकत्र येतात. त्यानंतर ज्वालामुखीच्या विवरात विविध वस्तू अर्पण केल्या जातात.
माउंट ब्रोमोला जाण्यासाठी इंडोनेशियातील पूर्व जावा हा मुख्य मार्ग आहे. सुरबाया आणि मलांग ही या भागात जाण्यासाठीची प्रमुख सुरुवातीची ठिकाणे आहेत. राष्ट्रीय उद्यानाच्या परिसरात जाण्यासाठी पर्यटक सामान्यतः रस्ते वाहतूक आणि स्थानिक चारचाकी वाहनांचा वापर करतात. सेमोरो लावांग हे माउंट ब्रोमो परिसरात जाण्यासाठीचे लोकप्रिय प्रवेशद्वार आहे. माउंट ब्रोमोची सफर साधारणपणे पहाटेच्या आधी सुरू होते. पर्यटक सूर्योदय पाहण्यासाठी एका निश्चित ठिकाणी पोहोचतात. त्यानंतर ‘सी ऑफ सँड’ आणि ज्वालामुखी परिसराला भेट दिली जाते.