Mental Health Nail biting habit:
नवी दिल्ली: एखाद्या महत्त्वाच्या बैठकीत, गंभीर चर्चेत किंवा भावनिक संवादादरम्यान तुम्ही नकळत नखे चावता, बोटांवरील कातडी कुरतडता किंवा नखांच्या कडांवरील त्वचा ओढता का? अनेकांना ही सवय असते, पण असे का होते याचे उत्तर केवळ इच्छाशक्तीशी संबंधित नाही. मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मते, ही सवय तणाव, चिंता आणि मानसिक ताण हाताळण्यासाठी मेंदूने विकसित केलेली एक स्वयंचलित प्रतिक्रिया असू शकते.
महत्त्वाच्या मिटिंगमध्ये असताना, मित्रासोबत मनमोकळा संवाद साधताना किंवा एखादी गंभीर गोष्ट ऐकत असताना अनेकदा आपली बोटे नकळत नखांकडे, खडबडीत त्वचेकडे किंवा क्युटिकल्सकडे वळतात. आपण ती त्वचा कुरतडतो, ओढतो किंवा नखे चावतो. काही वेळानंतर जखम झाल्याचे लक्षात येते आणि पुन्हा असे का झाले, असा प्रश्न पडतो. अनेकांसाठी ही केवळ अधूनमधून होणारी कृती नसून दैनंदिन जीवनाचा भाग बनलेली असते. विशेष म्हणजे, ही कृती सुरू असल्याचे अनेकदा व्यक्तीच्या लक्षातही येत नाही. त्यामुळे आपण दुसऱ्या कामात लक्ष केंद्रित केलेले असताना हात ही कृती का करत राहतात, हा प्रश्न निर्माण होतो.
मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मते, याचा संबंध इच्छाशक्तीपेक्षा मेंदू तणाव, चिंता, मानसिक दबाव आणि एकाग्रता कशी हाताळतो याच्याशी अधिक आहे. बाहेरून साधी दिसणारी ही सवय प्रत्यक्षात अनेक वर्षाची मानसिक सामना करण्याची पद्धत असू शकते. काही प्रकरणांमध्ये ती सवय इतकी बनते की अभ्यास करताना, काम करताना, टीव्ही पाहताना किंवा गंभीर संभाषणादरम्यानही व्यक्ती ती करत राहते.
'टाईम्स ऑफ इंडिया'ला मानसोपचार विभागाचे वरिष्ठ सल्लागार डॉ. राहुल चांधोक यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, नखे चावणे, त्वचा किंवा क्युटिकल्स कुरतडणे या सवयी बहुतेकदा तणाव, चिंता, निराशा आणि भावनिक ताणाशी संबंधित असतात. अनेकांसाठी या सवयी अस्वस्थ भावना कमी करण्याचे साधन ठरतात. काही लोक तणावाखाली असताना, काही अस्वस्थ किंवा परिपूर्णतेचा अट्टाहास असताना अशी कृती करतात. काही वेळा याचा संबंध चिंता विकार किंवा ऑब्सेसिव्ह-कम्पल्सिव्ह प्रवृत्तीशीही असू शकतो. ही कृती निरुपद्रवी वाटली तरी तिच्यावर नियंत्रण ठेवणे कठीण असते आणि ती शारीरिक तसेच मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू शकते.
डॉ. चांधोक सांगतात की, अशा सवयी कालांतराने मेंदूत खोलवर रुजतात. मेंदू नखे चावणे किंवा त्वचा कुरतडणे यांचा संबंध आराम, एकाग्रता आणि तणावमुक्तीशी जोडून घेतो. त्यामुळे व्यक्ती अभ्यास, काम, टीव्ही पाहणे किंवा महत्त्वाचे संभाषण करत असतानाही ही कृती नकळत करत राहते. त्या वेळी लक्ष दुसरीकडे केंद्रित असल्याने ही सवय ‘ऑटोपायलट मोड’मध्ये कार्य करते. परिणामी, अनेकांना आपण नखे चावत होतो किंवा त्वचा कुरतडत होतो, हे नंतर लक्षात येते. तेव्हा ही केवळ निवड नसून एक प्रकारची प्रतिक्षिप्त प्रतिक्रिया बनलेली असते.
डॉ. चांधोक यांच्या मते, या सवयींवर नियंत्रण मिळवण्याची पहिली पायरी म्हणजे आत्मजागरूकता. ही कृती कधी आणि कोणत्या परिस्थितीत होते याची नोंद ठेवा. स्टिकी नोट्स, मोबाईल अलर्ट किंवा वेळोवेळी कंपन देणारी वेअरेबल उपकरणे वापरा. हात व्यस्त ठेवण्यासाठी स्ट्रेस बॉल, फिजेट टूल्स किंवा इतर वस्तूंचा वापर करा. चेहऱ्याला वारंवार स्पर्श करणे किंवा क्युटिकल्सवर बोटे फिरवणे यांसारखे सुरुवातीचे संकेत ओळखा. यामुळे कृती सुरू होण्यापूर्वीच ती थांबवण्यास मदत होऊ शकते.
जर ही सवय इतकी वाढली की त्वचेला जखम होणे, रक्त येणे, संसर्ग, व्रण किंवा तीव्र वेदना होऊ लागल्या, तर तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. तसेच, वारंवार प्रयत्न करूनही सवय थांबत नसेल, दिवसातील बराच वेळ या कृतीत जात असेल, यामुळे लाज, मानसिक त्रास किंवा सामाजिक दूरावा निर्माण होत असेल, काम, शिक्षण किंवा नातेसंबंधांवर परिणाम होत असेल, तर ही केवळ सवय राहात नाही, तर उपचाराची गरज असलेली समस्या ठरू शकते.