Gratitude Psychology
मुंबई: एखाद्या सहकाऱ्याने ऑफिसमध्ये आपले पाच मिनिटांचे काम केले, किंवा मित्राने एखादी लिंक फॉरवर्ड केली, तर आपण त्याला दोन-तीन वेळा 'थँक्यू' म्हणतो का? जर तुमचे उत्तर 'हो' असेल, तर तुम्ही एकटे नाही आहात. मानसशास्त्राच्या ताज्या संशोधनानुसार, छोट्या छोट्या गोष्टींसाठी अतिप्रमाणात आभार मानणे हे केवळ चांगल्या शिष्टाचाराचे लक्षण नाही. यामागे व्यक्तीच्या नातेसंबंधांमधील भावना, निःस्वार्थी मदतीबद्दल वाटणारे आश्चर्य आणि मनात निर्माण होणारा एक सुप्त संकोच कारणीभूत असतो. अशा व्यक्तींना जेव्हा कोणतीही अट नसताना मदत मिळते, तेव्हा त्या भावनेशी जुळवून घेताना त्यांच्याकडून नकळत वारंवार आभार मानले जातात, असे या संशोधनात समोर आले आहे.
प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ सारा अल्गो यांच्या 'फाइंड, रिमाइंड, अँड बाइंड' या सिद्धांतानुसार, कृतज्ञता ही केवळ एक सामाजिक औपचारिकता नाही, तर तो दोन व्यक्तींमधील संवादाचा एक महत्त्वाचा दुवा आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपल्या गरजेच्या वेळी धावून येते, तेव्हा समोरच्या व्यक्तीला 'आपली काळजी घेणारे कोणीतरी आहे' हा दिलासा मिळतो. मानसशास्त्रात याला 'परसीव्हड रिस्पॉन्सिव्हनेस' म्हटले जाते. म्हणजेच, मदतीचे स्वरूप किती मोठे होते यापेक्षा, 'समोरच्याने आपल्याला समजून घेतले' ही भावना त्या छोट्या मदतीलाही भावनिकदृष्ट्या खूप मोठे बनवते. त्यामुळेच तोंडातून वारंवार 'थँक्यू' शब्द बाहेर पडतो.
संशोधक जो-अॅन त्सांग यांच्या 'मोटिव्हेशन अँड इमोशन' या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या एका संशोधनानुसार, अति-आभार मानण्यामागे केवळ आनंदच असतो असे नाही, तर मनात एक सुप्त ताणही असतो. जेव्हा मदत करणारी व्यक्ती पूर्णपणे निःस्वार्थी असते, तेव्हा मदत घेणाऱ्याच्या मनात कृतज्ञता जास्त निर्माण होते. पण त्याचसोबत, "आता मलाही यांच्यासाठी काहीतरी करावे लागेल का?" किंवा "या मदतीमागे काही सुप्त हेतू तर नसेल ना?" अशी एक अनामिक भीती किंवा ऋणाची भावना निर्माण होते.
मानसशास्त्रानुसार, वारंवार 'थँक्यू' म्हणून व्यक्ती समोरच्याचे आभार मानत असते आणि त्याच वेळी मनात निर्माण झालेले ऋणाचे ओझे कमी करून नातेसंबंधात पुन्हा एक प्रकारची समानता किंवा संतुलन साधण्याचा प्रयत्न करत असते.
"जेव्हा लोकांना नेहमी अटी शर्तींवर किंवा काहीतरी बदल्यात मिळण्याच्या अपेक्षेने मदत घेण्याची सवय असते, तेव्हा त्यांना अचानक मिळालेली 'बिनशर्त मदत' पचवणे कठीण जाते. अशा वेळी उमटणारी प्रतिक्रिया ही केवळ कृतज्ञता नसते, तर त्या आश्चर्याचा धक्का पचवण्याचा तो एक मार्ग असतो."
सगळेच 'थँक्यू' मनातून येतात असे नाही. सारा अल्गो यांच्या मते, अनेकदा लोक प्रत्यक्षात तितकी कृतज्ञता वाटत नसतानाही प्रमाणाबाहेर आभार मानतात. नातेसंबंधांमधील कोरडेपणा किंवा अवघडलेपणा दूर करण्यासाठी, आपण 'कृतघ्न' दिसू नये या भीतीने किंवा सामाजिक दबावापोटी किंवा शिष्टाचाराचा भाग म्हणून.
या संशोधनात एक मर्यादा देखील स्पष्ट करण्यात आली आहे. जो-अॅन त्सांग यांच्या प्रयोगात सहभागी झालेल्या लोकांच्या केवळ कल्पित किंवा जुन्या आठवणींमधील मदतीच्या भावनांचा अभ्यास करण्यात आला होता. प्रत्यक्ष व्यवहारात या लोकांनी नंतर त्या मदतीची परतफेड कशी केली, याचा अभ्यास यात झालेला नाही. त्यामुळे प्रत्येक 'थँक्यू' मागे केवळ संकोच किंवा दडपणच असते, असा ठोस निष्कर्ष काढता येत नाही.
मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, वारंवार आभार मानण्याची सवय हा कोणताही मानसिक दोष किंवा आत्मविश्वासाची कमतरता नाही. हा एक अत्यंत संवेदनशील आणि संमिश्र मानवी स्वभाव आहे, ज्यामध्ये प्रेम, आश्चर्य, दिलासा आणि सामाजिक भान या सगळ्या गोष्टी एकत्र गुंफलेल्या असतात. जर तुम्हीही एखाद्याला वारंवार 'थँक्यू' म्हणत असाल, तर याचा अर्थ एवढाच आहे की तुम्ही समोरच्याच्या चांगुलपणाची नोंद ठेवणारे आणि बिनशर्त प्रेमाची कदर करणारे एक संवेदनशील व्यक्ती आहात.