ताप आला की अंग गरम होतं, कपाळ तापलेलं जाणवतं, पण त्याचवेळी आपल्याला थंडी वाजायला लागते. कधी तर अंगावर काटा येतो, दात वाजू लागतात आणि कितीही पांघरूण घेतलं तरी थंडी कमी होत नाही. आता विचार करा, शरीराचं तापमान वाढत असताना आपल्याला थंडी का वाजत असावी? हा प्रश्न अनेकांना पडतो.
खरं तर ताप येणं ही शरीराची एक नैसर्गिक संरक्षण प्रक्रिया आहे. शरीरात विषाणू किंवा जीवाणूंचा संसर्ग झाल्यावर आपली रोगप्रतिकारशक्ती त्यांच्याशी लढण्यासाठी सक्रिय होते. याच प्रक्रियेमुळे शरीराचं तापमान वाढतं. पण ताप वाढत असतानाच मेंदू शरीराला अजून उष्णतेची गरज असल्याचा संकेत देतो. त्यामुळे आपल्याला थंडी वाजते. चला, यामागचं विज्ञान सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
मेंदूतील हायपोथॅलेमस शरीराचं तापमान नियंत्रित करतो
आपल्या मेंदूमध्ये हायपोथॅलेमस नावाचा एक भाग असतो. याला शरीराचा थर्मोस्टॅट म्हणजेच तापमान नियंत्रित करणारा कंट्रोलर असं म्हणता येईल. बाहेरचं तापमान कितीही बदललं तरी शरीराचं अंतर्गत तापमान योग्य मर्यादेत ठेवण्याचं काम हा भाग करतो.
पण जेव्हा शरीरात संसर्ग होतो, तेव्हा रोगप्रतिकारशक्ती काही रासायनिक संदेशवाहक तयार करते. हे संदेश मेंदूपर्यंत पोहोचतात आणि हायपोथॅलेमसला शरीराचं तापमान वाढवण्याचा संकेत देतात. त्यामुळे मेंदू शरीरासाठी तापमानाची नवीन आणि जास्त मर्यादा निश्चित करतो.
शरीराला नवीन तापमान गाठायचं असतं समजा, एखाद्या व्यक्तीच्या शरीराचं तापमान 37 अंश सेल्सिअस आहे. पण संसर्गामुळे मेंदूने शरीराचं तापमान 39 अंशांपर्यंत नेण्याचा संकेत दिला. आता शरीराचं सध्याचं तापमान मेंदूने ठरवलेल्या नवीन तापमानापेक्षा कमी असतं.
त्यामुळे शरीराला आपण थंड पडत आहोत असं जाणवतं. प्रत्यक्षात तापमान वाढत असलं तरी मेंदूच्या नव्या सेटिंगनुसार शरीर अजूनही थंड असतं. म्हणूनच अंगावर काटा येतो, थंडी वाजते आणि पांघरूण घेण्याची इच्छा होते.
स्नायूंच्या हालचालींमुळे शरीरात उष्णता तयार होते ताप येताना अनेकदा संपूर्ण शरीर थरथरू लागतं. कधी हात-पाय थरथरतात, तर कधी दातही वाजू लागतात. याला शारीरिक भाषेत शिरशिरी किंवा कंप सुटणे असं म्हणतात.
खरं तर ही शरीराची उष्णता निर्माण करण्याची एक पद्धत आहे. स्नायू वेगाने आकुंचन आणि प्रसरण पावतात. या हालचालींमुळे शरीरात उष्णता तयार होते आणि तापमान वाढण्यास मदत होते. म्हणूनच ताप वाढण्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात थंडी वाजणं आणि अंग थरथरणं ही लक्षणं दिसू शकतात.
शरीर उष्णता बाहेर जाण्यापासून रोखण्याचा प्रयत्न करतं ताप येताना काही लोकांना हात-पाय थंड पडल्यासारखे वाटतात. यामागेही शरीराची तापमान नियंत्रित करण्याची प्रक्रिया कारणीभूत असते.
मेंदू शरीराचं तापमान वाढवण्याचा संकेत देतो, तेव्हा त्वचेच्या जवळ असलेल्या रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात. त्यामुळे त्वचेपर्यंत जाणारा रक्तप्रवाह काही प्रमाणात कमी होतो आणि शरीरातून उष्णता बाहेर जाणं कमी होतं. याच कारणामुळे हात-पाय थंड वाटू शकतात, तर शरीराच्या आतलं तापमान मात्र वाढत असतं.
शरीर पुन्हा सामान्य तापमानाकडे येऊ लागतं ताप वाढत असताना थंडी वाजते, पण ताप उतरू लागला की अचानक खूप घाम येऊ शकतो. काही वेळा अंगावरचं पांघरूण बाजूला करावंसं वाटतं आणि शरीर गरम झाल्यासारखं जाणवतं.
याचं कारण म्हणजे मेंदूने तापमानाची वाढवलेली मर्यादा पुन्हा कमी करणं. आता शरीराला जास्त उष्णता बाहेर टाकण्याची गरज असते. त्यामुळे त्वचेतील रक्तवाहिन्या रुंद होतात आणि घाम येण्यास सुरुवात होते. घामाचं बाष्पीभवन झाल्यामुळे शरीरातील उष्णता बाहेर पडते आणि तापमान हळूहळू कमी होण्यास मदत होते.
ताप ही शरीराची नैसर्गिक संरक्षण प्रक्रिया आहे. ताप आला की आपण लगेच घाबरतो. पण प्रत्येक वेळी ताप येणं म्हणजे शरीरात काहीतरी गंभीर घडलं आहे असं नाही. अनेकदा ताप ही रोगप्रतिकारशक्ती संसर्गाविरुद्ध लढत असल्याची प्रतिक्रिया असते.
शरीराचं तापमान वाढल्यामुळे काही जंतूंची वाढ प्रतिकूल होऊ शकते आणि रोगप्रतिकारशक्तीतील काही पेशी अधिक सक्रिय होण्यास मदत मिळू शकते.
मात्र याचा अर्थ तापाकडे दुर्लक्ष करावं असा अजिबात नाही. ताप किती आहे, किती दिवसांपासून आहे आणि त्यासोबत कोणती लक्षणं आहेत, याकडे लक्ष देणं महत्त्वाचं आहे.
ताप आल्यावर प्रत्येक व्यक्तीला सारखीच लक्षणं जाणवतील असं नाही. संसर्गाचा प्रकार आणि शरीराची प्रतिक्रिया यानुसार लक्षणांमध्ये बदल होऊ शकतो.
सामान्यतः पुढील त्रास जाणवू शकतात.
अंगात थंडी वाजणे आणि शिरशिरी येणे
डोकेदुखी आणि अंगदुखी
अशक्तपणा आणि थकवा जाणवणे
भूक कमी होणे
घाम येणे आणि चेहरा लाल होणे
झोप येणे किंवा अस्वस्थ वाटणे
काही वेळा खोकला, सर्दी किंवा घसा दुखणे
ही लक्षणं तापामागचं नेमकं कारण सांगत नाहीत. त्यामुळे गरजेनुसार डॉक्टरांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे.
ताप आला की काही साध्या गोष्टींची काळजी घेतल्यास शरीराला आराम मिळू शकतो.
थर्मामीटरने शरीराचं तापमान मोजा. फक्त कपाळाला हात लावून तापाचा अंदाज बांधू नका.
शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ देऊ नका. पाणी, सूप आणि इतर द्रवपदार्थ घ्या.
पुरेशी विश्रांती घ्या.
थंडी वाजत असेल तर आरामदायक पांघरूण घ्या; मात्र खूप जाड कपड्यांनी किंवा अनेक पांघरुणांनी शरीर झाकू नका.
तापासाठी औषध घेण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टचा सल्ला घ्या. विशेषतः लहान मुलांना औषध स्वतःहून देऊ नका.
बर्फाच्या पाण्याने अंघोळ किंवा शरीर पुसण्यासारखे उपाय टाळा.
तापासोबत श्वास घेण्यास त्रास, छातीत दुखणं, गोंधळल्यासारखं वाटणं, मान आखडणं, तीव्र डोकेदुखी किंवा सतत उलट्या होत असतील तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या. लहान बाळाला 3 महिन्यांपेक्षा कमी वयात 38°C किंवा त्यापेक्षा जास्त ताप असल्यास त्वरित डॉक्टरांकडे जा.
साधारणपणे शरीराचं तापमान 38°C किंवा त्यापेक्षा जास्त असल्यास ताप असल्याचं मानलं जातं. मात्र तापमान मोजण्याची पद्धत, व्यक्तीचं वय आणि इतर लक्षणं यानुसार त्याचा अर्थ बदलू शकतो.
ताप खूप जास्त असेल, वारंवार परत येत असेल किंवा काही दिवसांनंतरही कमी होत नसेल तर डॉक्टरांकडून तपासणी करून घ्या. लहान मुलं, वृद्ध व्यक्ती आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी असलेल्या लोकांच्या बाबतीत विशेष काळजी घेणं गरजेचं आहे.
ताप आल्यावर शरीराचं तापमान वाढत असतानाही थंडी वाजणं हा विरोधाभास वाटू शकतो. पण यामागे मेंदूतील हायपोथॅलेमसची महत्त्वाची भूमिका असते. संसर्गाशी लढण्यासाठी शरीर तापमान वाढवतं, उष्णता तयार करण्यासाठी स्नायू थरथरतात आणि ताप उतरू लागल्यावर घामाद्वारे शरीर अतिरिक्त उष्णता बाहेर टाकतं.
म्हणजेच थंडी वाजणं, अंग थरथरणं आणि नंतर घाम येणं या सगळ्या शरीराच्या तापमान नियंत्रण प्रक्रियेतील वेगवेगळ्या अवस्था आहेत. त्यामुळे ताप आल्यावर घाबरून न जाता योग्य काळजी घेणं आणि गरजेनुसार डॉक्टरांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे.