Night Shift Cancer Risk: आजच्या धावपळीच्या जीवनात अनेक जण रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करतात. आयटी कंपन्या, रुग्णालये, कॉल सेंटर आणि इतर अनेक क्षेत्रांमध्ये रात्रपाळी करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची संख्या मोठी आहे. त्यामुळे रात्री जागणे आणि दिवसा झोपणे हा अनेकांच्या जीवनशैलीचा भाग बनला आहे. मात्र, अनेक वर्षे नाइट शिफ्टमध्ये काम केल्याने आरोग्यावर परिणाम होतो का? तसेच, यामुळे कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो का? असे प्रश्न अनेकांना पडतात.
या विषयावर वैद्यकीय क्षेत्रात अनेक वर्षांपासून संशोधन सुरू आहे. रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करणाऱ्या व्यक्तींच्या झोपेवर, शरीरातील हार्मोन्सवर आणि नैसर्गिक जैविक चक्रावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे काही आजारांचा धोका वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते. मात्र, नाइट शिफ्ट आणि कॅन्सर यांच्यातील संबंधाबाबत सर्व संशोधनांचे निष्कर्ष एकसारखे नाहीत.
याबाबत फोर्टिस मेमोरियल रिसर्च इन्स्टिट्यूटच्या सर्जिकल ऑन्कोलॉजी विभागाचे प्रिन्सिपल डायरेक्टर डॉ. वेदांत काबरा यांनी महत्त्वाची माहिती दिली आहे.
आपल्या शरीराचे एक नैसर्गिक घड्याळ असते. त्याला 'सर्केडियन रिदम' असे म्हणतात. हे घड्याळ शरीराला कधी झोपायचे, कधी जागे राहायचे आणि शरीरातील विविध प्रक्रिया कशा चालवायच्या, याचे संकेत देते.
रात्री अंधार झाल्यावर शरीरात मेलाटोनिन नावाचे हार्मोन तयार होते. हे हार्मोन झोपेचे चक्र नियंत्रित करण्यास मदत करते. मात्र, एखादी व्यक्ती दीर्घकाळ रात्री काम करत असेल आणि दिवसा झोपत असेल, तर तिच्या शरीराच्या नैसर्गिक घड्याळावर परिणाम होऊ शकतो.
यामुळे झोपेच्या वेळा बदलू शकतात. शरीरातील हार्मोन्सच्या कार्यातही बदल होऊ शकतात. पुरेशी आणि चांगली झोप न मिळाल्यास आरोग्याच्या इतर समस्याही निर्माण होऊ शकतात.
डॉ. वेदांत काबरा यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, दीर्घकाळ रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करणे हा काही प्रकारच्या कॅन्सरच्या संभाव्य धोक्यांपैकी एक मानला जातो. मात्र, याबाबत झालेल्या मोठ्या वैद्यकीय अभ्यासांमधून एकसारखे निष्कर्ष समोर आलेले नाहीत.
काही संशोधनांमध्ये नाइट शिफ्ट आणि कॅन्सर यांच्यातील संभाव्य संबंध तपासण्यात आला आहे. तर काही अभ्यासांमध्ये रात्री काम करणाऱ्या आणि नियमित वेळेत काम करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये कॅन्सरच्या धोक्याबाबत ठोस फरक आढळलेला नाही.
अनेक संशोधनांचे निष्कर्ष एकत्र करून त्यांचे विश्लेषण केले जाते. या प्रक्रियेला 'मेटा-विश्लेषण' म्हणतात. अशा अभ्यासांमधूनही नाइट शिफ्टमुळे कॅन्सरचा धोका नेमका किती वाढतो, याबाबत अद्याप एकमत झालेले नाही.
त्यामुळे नाइट शिफ्ट करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला कॅन्सर होईल, असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. त्याच वेळी रात्रीच्या शिफ्टचा आरोग्यावर कोणताही परिणाम होत नाही, असेही ठामपणे सांगता येत नाही. या विषयावर अधिक संशोधनाची गरज आहे.
रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करणाऱ्या व्यक्तींनी आपल्या आरोग्याकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. सर्वप्रथम, दररोज पुरेशी झोप घेण्याचा प्रयत्न करावा. दिवसा झोपताना खोलीत अंधार ठेवावा आणि शांत वातावरण निर्माण करावे. शक्यतो झोपण्याच्या आणि उठण्याच्या वेळा नियमित ठेवाव्यात.
खाण्यापिण्याच्या सवयींकडेही लक्ष द्यावे. रात्री वारंवार खाणे आणि उशिरा जड जेवण करणे टाळावे. संतुलित आहार घ्यावा आणि दिवसभर पुरेसे पाणी प्यावे.
झोपेतून उठल्यानंतर आपल्या वेळेनुसार नियमित व्यायामासाठी वेळ काढावा. चालणे, हलका व्यायाम किंवा इतर शारीरिक हालचाली केल्याने आरोग्य चांगले राखण्यास मदत होते.
याशिवाय, शरीरात कोणतीही असामान्य लक्षणे दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. गरजेनुसार डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि नियमित आरोग्य तपासणी करून घ्यावी.
नाइट शिफ्ट केल्याने कॅन्सर होतोच, असा निष्कर्ष सध्या काढता येत नाही. मात्र, दीर्घकाळ रात्री काम केल्याने शरीराच्या नैसर्गिक झोपेच्या चक्रात बदल होऊ शकतात. त्यामुळे झोप, आहार आणि व्यायाम यांचा समतोल राखणे महत्त्वाचे आहे.
रात्रपाळी करणाऱ्या व्यक्तींनी अनावश्यक भीती बाळगण्याऐवजी आपल्या आरोग्याची योग्य काळजी घ्यावी. पुरेशी झोप, नियमित व्यायाम, संतुलित आहार आणि वेळेवर वैद्यकीय सल्ला या गोष्टींकडे लक्ष दिल्यास आरोग्य चांगले राखण्यास मदत होऊ शकते.