लंडन : जगातील सर्वात धोकादायक जीव कोणता? सिंह, शार्क की साप? उत्तर आहे डास. हा लहान जीव दरवर्षी 6,00,000 हून अधिक लोकांना मारतो. मलेरिया, डेंग्यू आणि वेस्ट नाईल विषाणूसारख्या आजारांमुळे त्याने शतकानुशतके मानवांना दहशतीत ठेवले आहे. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का, की डासांनी मानवी रक्त कधी पिण्यास सुरुवात केली? एका नवीन आंतरराष्ट्रीय अभ्यासात एक धक्कादायक शोध लागला आहे. संशोधनानुसार, डास आणि मानवांमधील हे रक्तरंजित नाते अलीकडचे नाही, तर सुमारे 1.8 दशलक्ष वर्षांपूर्वीचे आहे.
डीएनए विश्लेषणाद्वारे, शास्त्रज्ञांनी तो काळ शोधून काढला आहे, जेव्हा डासांनी प्राण्यांना मागे सोडून सुरुवातीच्या मानवांना शिकार करायला सुरुवात केली. ही कथा आग्नेय आशियातील जंगलांमध्ये सुरू होते, जिथे आपल्या पूर्वजांना पहिल्यांदा या लहान भक्षकांचा सामना करावा लागला. शास्त्रज्ञांनी अॅनोफिलीस ल्युकोस्फेरस गटातील डासांचा अभ्यास केला, जो मलेरिया पसरवणारा गट आहे. संशोधनासाठी, 1992 ते 2020 दरम्यान आग्नेय आशियातून गोळा केलेल्या 11 वेगवेगळ्या डासांच्या प्रजातींचे डीएनए नमुने तपासण्यात आले.
संगणक मॉडेल्सचा वापर करून, त्यांचा म्यूटेशन आणि उत्क्रांतीचा इतिहास तपासण्यात आला. विश्लेषणातून असे दिसून आले की, डासांना 2.9 दशलक्ष ते 1.6 दशलक्ष वर्षांपूर्वी मानवी रक्त शोषण्याची सवय लागली. हा तो काळ होता जेव्हा सर्वात जुनी मानवी प्रजाती होमो इरेक्टस पहिल्यांदा आग्नेय आशियातील सुंदालँड प्रदेशात आली. सुंदालँड हा सध्याच्या बोर्नियो, जावा आणि सुमात्रा बेटांचा भाग आहे. या बदलापूर्वी, डास या प्रदेशात राहणार्या इतर प्राण्यांचे आणि वानरांचे रक्त पिऊन आनंदी होते. परंतु, होमो इरेक्टसची लोकसंख्या वाढत असताना, डासांमध्ये अनुवांशिक बदल किंवा म्यूटेशन झाले. त्यांनी मानवी शरीराचा वास ओळखणारे रिसेप्टर्स विकसित केले. डासांची ही उत्क्रांती अचानक झाली नाही, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
मानवांची त्वचा पातळ असते आणि ते गटांमध्ये राहतात, ज्यामुळे डासांना पिणे सोपे होते. हळूहळू, डासांनी मानवी घाम आणि कार्बन डायऑक्साईड ओळखण्याची क्षमता प्राप्त केली, ज्यामुळे ते परिपूर्ण शिकारी बनले. हे संशोधन मानवी इतिहासातील पोकळी देखील भरून काढते. आग्नेय आशियात प्रागैतिहासिक मानवांचे फार कमी जीवाश्म अवशेष सापडले आहेत. परिणामी, डासांच्या उत्क्रांतीच्या या कालखंडातून हे सिद्ध होते की, या प्रदेशात 1.8 दशलक्ष वर्षांपूर्वी मानवी लोकसंख्या लक्षणीय होती.
मानवांशिवाय, डासांनी मानवी रक्ताकडे आकर्षित होणारे जीन्स कधीही विकसित केले नसते. मागील सिद्धांतांमध्ये असे म्हटले होते की, डासांनी 61,000 ते 5,00,000 वर्षांपूर्वी मानवांना चावायला सुरुवात केली होती; परंतु या नवीन शोधामुळे तो इतिहास लाखो वर्षे मागे ढकलला जातो. आज, जगभरात सुमारे 3,500 डासांच्या प्रजाती आहेत; परंतु त्यापैकी काही मोजक्याच मानवांसाठी घातक आहेत. मलेरिया व्यतिरिक्त डेंग्यू, पिवळा ताप आणि झिका विषाणूदेखील त्यांचे कारण आहेत. डासांच्या लाळेतील रसायने मानवी रोगप्रतिकारक शक्तीला टाळण्यात पटाईत आहेत.
