वॉशिंग्टन : ‘आमच्या पाण्याचे संरक्षण करा,’ ‘पाणी माणसांसाठी आहे, एआयसाठी नाही,’ ‘आमच्या पाण्याशी खेळू नका’....टेक्सासपासून न्यू मेक्सिको आणि ॲरिझोनापर्यंतच्या अमेरिकेतील विविध राज्यांमध्ये अशा घोषणा देणारे निषेध फलक हाती घेऊन नागरिक रस्त्यावर उतरले आहेत. तंत्रज्ञान कंपन्या एआयच्या विस्तारासाठी डेटा सेंटर्सची क्षमता वेगाने वाढवत असताना, पाण्याचा अतिवापर, ऊर्जेचा खप आणि प्रदूषणामुळे स्थानिक नागरिकांमध्ये संताप वाढत असून, या प्रकल्पांना तीव्र विरोध केला जात आहे.
अनेक डेटा सेंटर्स हवा किंवा उपकरणांची पृष्ठभागावरील उष्णता शोषून घेण्यासाठी पाण्याचा वापर करतात. ज्याप्रमाणे माणसाच्या शरीराला थंड ठेवण्यासाठी घाम उपयुक्त ठरतो, त्याचप्रमाणे पाण्याचे बाष्पीभवन करून ही यंत्रणा थंड ठेवली जाते. लॅपटॉपवर जास्त ताण आल्यावर तो जसा तापतो, तसेच डेटा सेंटर्समधील प्रोसेसर्सचे अंतर्गत तापमान तब्बल ८० अंश सेल्सिअस (१७६ अंश फॅरेनहाईट) पर्यंत पोहोचू शकते. डेटा सेंटर्स मोठ्या प्रमाणावर ऊर्जा वापरतात यात शंका नाही. मात्र, त्यांच्या पाण्याच्या वापराचे गणित थोडे गुंतागुंतीचे आहे. इंटरनेटवर याबद्दल पसरणाऱ्या माहितीमध्ये स्पष्टतेचा अभाव दिसून येतो.
एका चॅटबॉटला एका प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी ५०० मिलीलिटर पाणी लागते, असा दावा काही लेखांमध्ये केला जातो, तर काही विश्लेषक एआयच्या पाण्याच्या समस्येला पूर्णपणे काल्पनिक मानतात. शिवाय, मोठ्या टेक कंपन्यांनी दिलेली पाण्याच्या वापराची आकडेवारी बऱ्याचदा अपूर्ण आणि विसंगत असते. तज्ज्ञांच्या मते, शेती आणि औद्योगिक उत्पादनाच्या तुलनेत डेटा सेंटर्सचा पाण्याचा एकूण वापर अत्यंत कमी आहे. एका अभ्यासानुसार, २०२३ मध्ये डेटा सेंटर्सच्या कूलिंग सिस्टिमसाठी ६६ अब्ज लिटर पाण्याचा वापर झाला होता, जो अमेरिकेच्या एकूण पाणी वापराच्या १ टक्क्यांपेक्षाही कमी आहे. परंतु, एआय डेटा सेंटर्सच्या झपाट्याने होणाऱ्या विस्तारामुळे ही आकडेवारी लक्षणीयरीत्या वाढू शकते. मुबलक पाणी उपलब्ध असलेल्या प्रदेशांसाठी ही मोठी समस्या नसली, तरी न्यू मेक्सिको आणि ॲरिझोनासारख्या दुष्काळग्रस्त भागात यामुळे स्थानिक पाणीटंचाई अधिक गंभीर रूप धारण करू शकते.
सौर-पवनऊर्जेचा पर्याय
स्थानिक जलस्रोतांवरील ताण कमी करण्यासाठी अभियंते अनेक उपाययोजनांवर काम करत आहेत. कॉर्नेल युनिव्हर्सिटीचे ऊर्जा प्रणाली तज्ज्ञ फेंगकी यू यांच्या मते, या समस्येवर मात करण्यासाठी अनेक चांगल्या संकल्पना समोर येत आहेत. वीज निर्मितीसाठी पारंपरिक पद्धतींऐवजी सौर आणि पवन ऊर्जेसारख्या अक्षय ऊर्जेचा वापर केल्यास पाण्याचा प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष वापर खूप कमी होऊ शकतो. तसेच, नैसर्गिक जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन आणि पुनर्भरण करण्याचे प्रयत्न जोडल्यास, येत्या काळात डेटा सेंटर्सच्या ऑन-साईट कूलिंगसाठी लागणाऱ्या पाण्याचा निव्वळ वापर शून्य (Net-Zero Water) करणे पूर्णपणे शक्य आहे.
