न्यूयॉर्क : चंद्र कसा तयार झाला, याबाबत शास्त्रज्ञांमध्ये अनेक वर्षे मतभेद होते. काहींच्या मते, तो सौरमालेतील दुसर्या भागातून पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे पकडला गेला, तर काहींनी तो पृथ्वीबरोबरच तयार झाला किंवा पृथ्वीपासून तुटून बाहेर पडला असे मानले. मात्र, अपोलो मोहिमांमधून आणलेल्या नमुन्यांनी या चर्चेला नवे वळण दिले.
या नमुन्यांमध्ये ‘अनॉर्थोसाईट’ नावाचा खडक मोठ्या प्रमाणात आढळला. पृथ्वीवर हा खडक क्वचितच स्वतंत्रपणे दिसतो; पण चंद्राच्या पृष्ठभागावर तो मोठ्या प्रमाणात आढळतो. यावरून चंद्र एकेकाळी पूर्णपणे वितळलेल्या ‘मॅग्मा महासागर’ अवस्थेत होता, असा निष्कर्ष निघाला. तसेच, अपोलो नमुन्यांतील समस्थानिक पृथ्वीच्या अंतर्गत भागाशी जुळत असल्याने चंद्र आणि पृथ्वी एकाच काळात तयार झाल्याचे सूचित होते.
या सर्व पुराव्यांवरून सध्याची प्रमुख संकल्पना अशी आहे की, मंगळाएवढ्या आकाराच्या एका वस्तूने पृथ्वीवर धडक दिली आणि त्यातून बाहेर पडलेला वितळलेला पदार्थ एकत्र येऊन चंद्राची निर्मिती झाली. या घटनेमुळे पृथ्वीचे हवामान स्थिर राहिले आणि जीवनाच्या उत्क्रांतीला चालना मिळाली. तथापि, चंद्र अजूनही अनेक रहस्यांनी वेढलेला आहे. त्याचा समोरील भाग (नियर साईड) आणि दूरचा भाग (फार साईड) यांच्यात मोठा फरक आहे. समोरील भागात पातळ आवरण, ज्वालामुखी क्रिया आणि ‘क्रीप’ घटक आढळतात, तर दूरच्या भागात जाड आवरण आणि कमी ज्वालामुखी क्रिया दिसते.
आता नासाच्या आर्टेमिस मोहिमांद्वारे या रहस्यांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. 2028 पर्यंत नियोजित मोहिमांमध्ये अंतराळवीर चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर उतरणार आहेत. येथे बर्फाचे साठे, प्राचीन खडक आणि चंद्राच्या अंतर्गत रचनेबाबत महत्त्वाची माहिती मिळण्याची शक्यता आहे. चंद्रावरील हे संशोधन केवळ त्याचा इतिहास उलगडणार नाही, तर पृथ्वीवरील जीवनाची उत्पत्ती आणि भविष्यातील मंगळ मोहिमांसाठीही मार्गदर्शक ठरणार आहे.
