न्यू मेक्सिको : जुलै 1945 ची ती काळोखी सकाळ होती, जेव्हा अमेरिकन शास्त्रज्ञ आणि लष्करी अधिकार्यांनी न्यू मेक्सिकोच्या वाळवंटात जगातील पहिल्या अणुबॉम्बचा स्फोट घडवून आणला. या स्फोटाने 25,000 टन टीएनटी (TNT) इतकी ऊर्जा उत्सर्जित केली, ज्यामुळे बॉम्बचा टॉवर पूर्णपणे बाष्पीभूत झाला आणि आजूबाजूची वाळू काचेमध्ये रूपांतरित झाली. आता, या घटनेच्या 80 वर्षांनंतर संशोधकांना या काचेमध्ये अशा स्फटिकांचा शोध लागला आहे, जे निसर्गात इतर कोठेही आढळत नाहीत.
स्फोटाच्या ठिकाणी तयार झालेल्या फिकट हिरव्या आणि लाल रंगाच्या किरणोत्सर्गी काचेला शास्त्रज्ञांनी ‘ट्रिनिटाईट’ (Trinitite) असे नाव दिले होते. 11 मे रोजी ‘PNAS’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासानुसार, इटलीतील युनिव्हर्सिटी ऑफ फ्लोरेन्स येथील खनिजशास्त्रज्ञ लुका बिंदी आणि त्यांच्या टीमला लाल रंगाच्या ट्रिनिटाईटमध्ये अत्यंत दुर्मीळ स्फटिक आढळले आहेत. संशोधकांनी अभ्यासासाठी ‘ऑक्सब्लड’ (गडद लाल) रंगाच्या ट्रिनिटाईटचा वापर केला. हा लाल रंग स्फोटात वितळलेल्या लोखंडी टॉवर आणि धातूच्या उपकरणांमुळे प्राप्त झाला होता.
या नमुन्यामध्ये संशोधकांना ‘क्लॅथ्रेट’ (Clathrate) प्रकारचे स्फटिक सापडले आहेत. ही एक अशी स्फटिक रचना आहे, जिथे एका मूलद्रव्याचे अणू ‘पिंजर्यासारखी’ रचना तयार करतात. या पिंजर्यात इतर अणू अडकलेले असतात. ट्रिनिटी स्फोटाच्या बाबतीत, सिलिकॉनच्या अणूंनी 12 आणि 14 बाजू असलेल्या जाळीदार रचनेत तांबे आणि कॅल्शियमच्या अणूंना कैद केले आहे. अणुबॉम्बच्या स्फोटादरम्यान तापमान 1,500 अंश सेल्सिअस पेक्षा जास्त होते आणि दाब 8 गिगापास्कलपर्यंत पोहोचला होता (जो पृथ्वीच्या कवचाच्या खाली असतो). अशा प्रचंड दाबाने आणि तापमानामुळे अणूंना अशा विचित्र रचनेत एकत्र येण्यास भाग पाडले, जे सामान्यतः अशक्य असते. ‘आम्हाला या टोकाच्या परिस्थितीत निर्माण झालेल्या उत्पादनांचा सखोल शोध घ्यायचा होता,’ असे लुका बिंदी यांनी स्पष्ट केले. अणुचाचणीच्या उप-उत्पादनामध्ये अशा प्रकारचे ‘क्लॅथ्रेट’ स्फटिक सापडण्याची ही जगातील पहिलीच वेळफटिक केवळ विज्ञानासाठीच नव्हे, तर मानवी इतिहासातील एका भीषण घटनेचे मूक साक्षीदार म्हणूनही महत्त्वाचे ठरले आहेत.
