लंडन : आजच्या काळात जेव्हा आपण जिममध्ये जातो, तेव्हा तंदुरुस्तीसाठी ट्रेडमिलवर धावणे ही अत्यंत सामान्य गोष्ट वाटते. आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि स्वतःला फिट ठेवण्यासाठी लोक या मशिनचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करतात. परंतु, आज आरोग्यासाठी वरदान ठरलेली ही मशिन कधीकाळी माणसांना छळण्यासाठी आणि भयंकर सजा देण्यासाठी तयार करण्यात आली होती, यावर तुमचा विश्वास बसेल का? हो, ट्रेडमिल बनवण्याचा मूळ हेतू फिटनेस हा अजिबात नव्हता, तर तिची सुरुवात एका क्रूर शिक्षेच्या स्वरूपात झाली होती. जाणून घेऊया पूर्वीच्या काळात ट्रेडमिलचा वापर कसा केला जात असे.
गोष्ट आहे १८१८ सालची. ब्रिटनचे एक अभियंता विलियम क्युबिट यांनी एक अनोखे मशिन तयार केले. त्यांनी या मशिनला ‘ट्रेडव्हील’ असे नाव दिले. ही मशिन बनवण्यामागे त्यांचा हेतू लोकांना निरोगी बनवणे हा नव्हता, तर तुरुंगातील कैद्यांकडून अत्यंत कठीण परिश्रम करून घेणे आणि त्यांना शिस्त लावणे हा होता. त्या काळात ही मशिन कैद्यांसाठी प्रचंड भीती आणि वेदनेचे प्रतीक मानली जात असे. हे ‘ट्रेडव्हील’ आजच्या आधुनिक ट्रेडमिलसारखे साधे मशिन नव्हते, तर ते एका महाकाय आणि मोठ्या चाकासारखे यंत्र होते. यावर कैद्यांना उभे केले जायचे आणि त्यांना सतत त्यावर चालत राहावे लागायचे. हे पाहताना असे वाटायचे की कैदी कधीही न संपणाऱ्या पायऱ्या चढत आहेत.
या मशिनवर चालताना कैद्यांना अत्यंत सावध राहावे लागत असे. तिथे क्षणभर थांबणे किंवा सुस्तावणे देखील मोठ्या धोक्याचे होते, कारण गती कमी होताच समतोल बिघडून खाली पडण्याची भीती सतत असायची. या मशिनवर कैद्यांच्या सतत चालण्याने जी ऊर्जा निर्माण व्हायची, तिचा वापर काही महत्त्वाच्या कामांसाठी केला जात असे. उदाहरणार्थ, त्या काळात या ऊर्जेचा वापर करून धान्य दळणे आणि पाणी उपसणे यांसारखी कामे करून घेतली जायची. परंतु, प्रत्येक तुरुंगात याचा वापर उत्पादक कामासाठीच केला जायचा असे नाही. अनेक तुरुंगांमध्ये तर याचा वापर फक्त आणि फक्त कैद्यांना त्रास देण्यासाठी आणि छळण्यासाठी केला जात असे. याचा अर्थ असा की, कोणत्याही ठोस कारणाशिवाय कैद्यांना तासन्तास त्या फिरत्या चाकावर सतत चालावे लागायचे.
ही संपूर्ण प्रक्रिया कैद्यांसाठी शारीरिकदृष्ट्या जेवढी थकवणारी होती, तेवढीच मानसिकदृष्ट्याही छळणारी होती. कैद्यांना दररोज सलग ६ ते ८ तास या मशिनवर चालावे लागायचे. हळूहळू काळाच्या ओघात ही गोष्ट पूर्णपणे स्पष्ट झाली की, ही मशिन कैद्यांमध्ये सुधारणा घडवून आणण्याऐवजी केवळ क्रूरता आणि अत्याचाराची निशाणी बनली आहे. हा अमानुष छळ पाहून अखेर १९ व्या शतकाच्या शेवटपर्यंत या प्रथेवर आणि मशिनच्या वापरावर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली. हेच क्रूर मशिन पुढील काही वर्षांत बदलत गेले आणि आज आपल्यात फिटनेसचे सर्वात मोठे साधन बनून समोर आले आहे!
