वॉशिंग्टन : शास्त्रज्ञांनी प्रथमच एका दूरच्या ग्रहाच्या वातावरणाचा त्रिमितीय (3 D) नकाशा तयार केला आहे. यासाठी, संशोधकांनी जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपमधून मिळालेला डेटा आणि ‘ग्रहण मॅपिंग’ नावाचे तंत्र वापरले. पृथ्वीपासून सुमारे 400 प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या ‘वास्प-18 बी’ (WASP-18 b) नावाच्या वायू-महाकाय बाह्यग्रहाच्या वातावरणात संशोधकांना वेगवेगळ्या तापमान क्षेत्रांचा शोध लागला आहे.
‘नेचर अॅस्ट्रॉनॉमी’ जर्नलमध्ये 28 ऑक्टोबर रोजी प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, हीच प्रक्रिया आता शास्त्रज्ञांना इतर दूरच्या ग्रहांवरील तापमान भिन्नता आणि ढगांची रचना यांचा नकाशा तयार करण्यासाठी लवकरच मदत करू शकते. ‘ग्रहण मॅपिंगमुळे आपण असे बाह्यग्रह पाहू शकतो जे आपण थेट पाहू शकत नाही, कारण त्यांचे मूळ तारे खूप तेजस्वी असतात. या दुर्बिणीने आणि या नवीन तंत्राद्वारे, आपण आपल्या सूर्यमालेतील शेजार्यांप्रमाणेच बाह्यग्रहांना समजून घेण्यास सुरुवात करू शकतो,’ असे या अभ्यासाचे सह-लेखक आणि कॉर्नेल विद्यापीठातील संशोधक रायन चॅलेनर यांनी एका निवेदनात सांगितले.
‘वास्प-18 बी’ ग्रहाचे वस्तुमान गुरू ग्रहापेक्षा सुमारे 10 पट अधिक आहे. हा ग्रह त्याच्या तार्याशी भरती-ओहोटीने बद्ध आहे. याचा अर्थ ग्रहाची एक बाजू सतत तार्याकडे असते, तर दुसरी बाजू नेहमी अंधारात राहते. जेव्हा एखादा ग्रह त्याच्या तार्याच्या मागे जाण्यास सुरुवात करतो, तेव्हा तारा ग्रहाद्वारे परावर्तीत होणारा प्रकाश अधिकाधिक रोखतो. आपल्या सूर्यमालेतून पाहिल्यास, ग्रह पूर्णपणे अस्पष्ट होईपर्यंत हे घडते.
‘ग्रहण मॅपिंग’ हे तंत्र या हळूहळू होणार्या बदलाचा फायदा घेते. ग्रहाचा प्रकाश जसजसा अस्पष्ट होतो आणि पुन्हा दिसू लागतो, तसतसा त्यात होणारा बदल मोजून, शास्त्रज्ञ ग्रहाच्या वातावरणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांचे आणि उंचीचे तापमान काढू शकतात. या नवीन अभ्यासात, शास्त्रज्ञांनी ‘वास्प-18 बी’ च्या वातावरणाचा अधिक तपशीलवार थ्रीडी नकाशा तयार करण्यासाठी वेगवेगळ्या तरंगलांबीचा प्रकाश वापरून, मागील द्विमितीय तापमान नकाशावर अधिक माहिती मिळवली.
