लंडन : सिमेंट-काँक्रीटच्या जंगलात आणि शहरांमधील अपुऱ्या जागेत हिरवळ फुलवणाऱ्या ‘व्हर्टिकल गार्डन’ (उभे बगीचे) संकल्पनेची क्रेझ सध्या जगभरात पाहायला मिळत आहे. मात्र, भिंतींवर किंवा उभ्या पृष्ठभागावर झाडे लावण्याची ही अनोखी कला नेमकी कधी आणि कशी सुरू झाली, याचा इतिहास अत्यंत रंजक आहे.
व्हर्टिकल गार्डनची मूळ संकल्पना अत्यंत प्राचीन मानली जाते. इसवी सन पूर्व ६व्या शतकात प्राचीन जगतातील सात आश्चर्यांपैकी एक मानले जाणारे ‘हँगिंग गार्डन्स ऑफ बेबीलोन’ हे उभ्या संरचनेत झाडे लावण्याचे सर्वात जुने उदाहरण आहे. महालाच्या पायऱ्यांसारख्या उभ्या रचनेवर ही झाडे लावली गेली होती. आधुनिक युगात ‘व्हर्टिकल गार्डन’ संकल्पनेला शास्त्रीय आकार देण्याचे श्रेय अमेरिकेतील इलिनॉय विद्यापीठाचे लँडस्केप आर्किटेक्चरचे प्राध्यापक स्टॅन्ली हार्ट व्हाईट यांना जाते. त्यांनी १९३७ मध्ये ‘व्हेजिटेटेड आर्किटेक्चरल स्ट्रक्चर’ नावाने या तंत्रज्ञानाचे पेटंट घेतले होते. भिंतींवर झाडे कशी उगवता येतील आणि ती कशी टिकवता येतील, याचा पहिला प्रयोग त्यांनीच केला. व्हर्टिकल गार्डन या कलेला जागतिक स्तरावर लोकप्रिय आणि आधुनिक बनवण्याचे खरे श्रेय फ्रेंच वनस्पतीशास्त्रज्ञ पॅट्रिक ब्लँक यांना जाते. १९८० च्या दशकात त्यांनी या क्षेत्रात मोठी क्रांती घडवून आणली.
पॅट्रिक ब्लँक यांनी ‘हायड्रोपोनिक्स’ (मातीशिवाय केवळ पाण्याद्वारे पोषण देणारे तंत्रज्ञान) चा वापर करून वनस्पतींना भिंतींवर थेट उगवण्याचे तंत्र विकसित केले. त्यांनी विशेष कपड्यांचे आणि धातूंचे सांगाडे वापरून भिंतींवर वजनाने हलके आणि दीर्घकाळ टिकणारे बगीचे तयार केले. पॅरिसमधील ‘मुसी दु क्वे ब्रँली’ या संग्रहालयाची भिंत त्यांनी तयार केलेले जगातील सर्वात प्रसिद्ध व्हर्टिकल गार्डन मानले जाते. शहरांमध्ये जमिनीची जागा कमी असल्याने इमारतींच्या भिंती, फ्लायओव्हरचे खांब आणि गच्चीवरील भिंतींचा वापर हिरवळीसाठी केला जात आहे. व्हर्टिकल गार्डनमुळे इमारतींमधील तापमान कमी राहण्यास मदत होते, ज्यामुळे ऊर्जेची (Air Conditioning) बचत होते. ही झाडे शहरातील कार्बन डायऑक्साईड आणि विषारी वायू शोषून घेऊन हवा शुद्ध ठेवण्याचे काम करतात.
