लंडन : पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रातील कमकुवत क्षेत्राचा आकार गेल्या 10 वर्षांत युरोपच्या अंदाजे निम्म्या आकाराइतका वाढला आहे. युरोपीय अवकाश संस्थेच्या ‘स्वार्म’ उपग््राह मालिकेने गेल्या 11 वर्षांत गोळा केलेल्या आकडेवारीनुसार ही माहिती समोर आली आहे. स्वार्म उपग््राह 2014 पासून ‘दक्षिण अटलांटिक त्रुटी’ (South Atlantic Anomaly - SAA) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रदेशाचे निरीक्षण करत आहेत.
शास्त्रज्ञांनी नुकताच या भागावरील एक नवीन अभ्यास प्रकाशित केला आहे, ज्यातून असे दिसून आले आहे की, ही त्रुटी (Anomaly) केवळ पूर्वेकडे पसरली नाही, तर 2020 पासून ती अधिक वेगाने कमकुवत होत आहे. या अभ्यासाचे प्रमुख लेखक आणि डेन्मार्कच्या तांत्रिक विद्यापीठातील भू-चुंबकत्वाचे प्राध्यापक क्रिस फिनले यांनी ईएसएच्या निवेदनात म्हटले आहे : ‘आफ्रिकेजवळ आणि दक्षिण अमेरिकेजवळ या त्रुटीमध्ये (SAA) वेगवेगळ्या प्रकारे बदल होत आहेत. या विशिष्ट प्रदेशात असे काहीतरी घडत आहे, ज्यामुळे चुंबकीय क्षेत्र अधिक तीवतेने कमकुवत होत आहे.’ भूगर्भीय नमुन्यांवरून असे दिसून येते की, दक्षिण अटलांटिक त्रुटी सुमारे 11 दशलक्ष वर्षांपासून अस्तित्वात आहे. मात्र, अवकाश युगाच्या सुरुवातीपासूनच यामुळे नुकसान होण्याची शक्यता वाढली आहे.
पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र सूर्याकडून येणाऱ्या प्रभारित कणांना रोखण्यास मदत करते. हे कण उपग््राहांवर किंवा आंतरराष्ट्रीय अवकाश स्थानकावर हानिकारक विकिरण फेकू शकतात. जेव्हा ही अवकाशयाने दक्षिण अटलांटिक त्रुटीवरून उड्डाण करतात, तेव्हा पृथ्वीचे संरक्षक कवच कमकुवत होते. याचा अर्थ अधिक प्रमाणात विकिरण त्यांच्यापर्यंत पोहोचू शकते आणि त्यांना नुकसान करू शकते किंवा जमिनीवरील नियंत्रण कक्षांशी होणारा संपर्क खंडित करू शकते. पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र तिच्या गाभ्यातील वितळलेल्या लोखंडाच्या फिरण्यामुळे तयार होते. या प्रक्रियेमुळे शक्तिशाली विद्युत प्रवाह निर्माण होतात, जे अवकाशात पसरतात.
नवीन अभ्यासातील शास्त्रज्ञांनुसार, पृथ्वीच्या वितळलेल्या बाह्य गाभ्या आणि तिच्या खडकाळ आवरणामधील प्रदेशात ‘विचित्र नमुने’ दिसत आहेत, जिथे चुंबकीय क्षेत्र विलक्षणपणे वागत आहे. डॉ. फिनले पुढे म्हणाले, ‘दक्षिण अटलांटिक त्रुटीच्या खाली, आपल्याला अपेक्षित नसलेले असे प्रदेश दिसतात जिथे चुंबकीय क्षेत्र गाभ्यातून बाहेर येण्याऐवजी पुन्हा गाभ्यात जात आहे. स्वार्म उपग््राहांच्या आकडेवारीमुळे, यापैकी एक प्रदेश आफ्रिकेवरून पश्चिमेकडे सरकताना दिसत आहे, ज्यामुळे या भागातील दक्षिण अटलांटिक त्रुटी अधिक कमकुवत होत आहे.’
