लेह : काही दिवसांपूर्वीपर्यंत जी जमीन पूर्णपणे ओसाड आणि पडीक होती, आज तेथे केशराची सुगंधी फुले फुलताना दिसत आहेत. लडाखच्या अतिथंड वाळवंटात जगातील सर्वात महागड्या मसाल्याच्या पिकाचा एक महत्त्वपूर्ण प्रयोग अवघ्या ३० दिवसांपेक्षा कमी कालावधीत यशस्वी झाला असून, त्याचे पहिले सकारात्मक परिणाम समोर आले आहेत.
केंद्रशासित प्रदेश प्रशासनाने या पिकासाठी दोन महिन्यांचा कालावधी अपेक्षित धरला होता; मात्र लेह येथील पुनरुज्जीवित केलेल्या जमिनीवर लागवडीनंतर अवघ्या एका महिन्यात केशराची पहिली फुले आली आहेत. अधिकाऱ्यांनी रविवारी दिलेल्या माहितीनुसार, अवघ्या चार दिवसांत सुमारे २२ ग्रॅम केशर गोळा करण्यात आले आहे.
स्पितुक फार्का येथील महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प
उपराज्यपाल व्ही. के. सक्सेना यांच्या पुढाकाराने सुरू झालेला हा प्रकल्प स्पितुक फार्का येथील सुमारे ४,००० चौरस मीटर जमिनीवर राबवला जात आहे. या ठिकाणी १ ऑक्टोबर रोजी ८०० किलो वजनाचे, प्रीमियम दर्जाचे तब्बल ९०,००० इराणी केशर कंद रोपण्यात आले होते. या शेतात दररोज सरासरी २० ते २५ फुले येत होती. मात्र, रविवारी सकाळी एकाच दिवसात ७२ फुले फुलली जो आतापर्यंतचा एका दिवसातील सर्वोच्च निकाल आहे. सक्सेना यांनी या शेताला भेट दिली आणि सांगितले की, ‘एवढ्या कमी वेळात आलेले फूल हे दर्शवते की, लडाखच्या कठीण आणि प्रतिकूल हवामानातही उच्च मूल्याची पिके घेण्याची क्षमता आहे.’ या घडामोडीचे वर्णन करताना ते म्हणाले, ‘उंच पर्वतीय भागातील शेतीमध्ये अफाट आणि न वापरलेली क्षमता दडलेली आहे, हेच या प्रयोगाने सिद्ध केले आहे. केशराचे व्यावसायिक उत्पादन स्थानिक शेतकरी आणि उद्योजकांसाठी रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण करू शकते.’
प्रकल्प ‘हिम सरोवर’: ओसाड जमिनीचे पुनरुज्जीवन
हा प्रयोग केवळ केशरापुरता मर्यादित नाही. ‘प्रकल्प हिम सरोवर’अंतर्गत पुनरुज्जीवित करण्यापूर्वी ही जमीन अत्यंत निकृष्ट आणि नापीक होती. लडाखसारख्या पाणीटंचाई असलेल्या प्रदेशात बर्फाचे वितळलेले पाणी साठवणे आणि पाण्याची उपलब्धता वाढवणे हा या प्रशासकीय उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे. मे महिन्यात प्रशासनाने स्पितुकजवळ सुमारे ८०० एकर पडीक जमीन पुनरुज्जीवनासाठी निश्चित केली होती. जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी आणि शेतीला पाठिंबा देण्यासाठी पुनरुज्जीवित ‘इगू-फे’ कालव्यातून अतिरिक्त पाणी या क्षेत्राकडे वळवण्यात आले. लडाखमध्ये वर्षाला १०० मि.मी.पेक्षा कमी पाऊस पडतो आणि तेथील शेती मुख्यत्वे हिमनद्यांच्या वितळणाऱ्या पाण्यावर अवलंबून असते. त्यामुळे अशा ओसाड जमिनीला शेतीयोग्य बनवणे हे स्वतःच एक मोठे आव्हान आहे.
केशर शेती आणि पुढील वाटचाल
केशर पिकाची चाचणी हे एक वेगळेच आव्हान आहे. भारतात केशर शेतीसाठी मुख्यत्वे काश्मीर, विशेषतः पम्पोर (Pampore) परिसर प्रसिद्ध आहे. लडाख प्रशासनाच्या मते, देशातील एकूण केशर उत्पादनापैकी सुमारे ९० टक्के उत्पादन जम्मू आणि काश्मीरमध्ये होते. केशराला बाजारात प्रचंड मागणी आणि मोठा दर मिळतो. केशराच्या प्रत्येक फुलापासून फक्त तीन लाल तुरे किंवा केशर (Stigmas) मिळतात, ज्यांची अत्यंत काळजीपूर्वक कापणी आणि प्रक्रिया करावी लागते. त्यामुळे केशर हे अत्यंत श्रमप्रधान पीक मानले जाते. लडाखमधील केशर चाचण्यांची ही पहिलीच वेळ नाही. मार्च २०२५ मध्ये प्रशासनाने माहिती दिली होती की, CSIR-भारतीय एकात्मिक औषध संस्थेच्या (CSIR-IIIM) शास्त्रज्ञांनी गेल्या दोन वर्षांपासून यावर चाचण्या सुरू केल्या होत्या आणि अधिकारी लेह व कारगिलमध्ये योग्य जागांचा शोध घेत होते. याव्यतिरिक्त, शेतकरी, महिला बचत गट आणि स्थानिक उद्योजकांसाठी रोजगाराचे अतिरिक्त मार्ग उपलब्ध करून देण्यासाठी लडाखने लिलियम आणि ग्लॅडिओलस यांसारख्या उच्च मूल्याच्या फुलांच्या शेतीचे प्रयोगही सुरू केले आहेत.