लंडन : रुग्णालयात जीवदान देणारा ऑक्सिजन सिलिंडर असो किंवा उन्हाळ्यात थंडावा देणारे सोडा वॉटर, या दोन्ही गोष्टींचा शोध लावण्याचे श्रेय एकाच व्यक्तीला जाते, ज्यांचे नाव आहे जोसेफ प्रिस्टली. विशेष म्हणजे, जोसेफ हे कोणी व्यावसायिक शास्त्रज्ञ नव्हते, तर ते एक ‘पादरी’ आणि तत्त्वज्ञ होते.
प्रिस्टली हे लहानपणापासूनच अभ्यासात अत्यंत हुशार होते. त्यांनी कमी वयातच लॅटिन, ग्रीक आणि हिब्रू यांसारख्या अनेक भाषांवर प्रभुत्व मिळवले होते. ‘डेवेंट्री अकादमी’मधून धर्मशास्त्राचे (Theology) शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर ते पादरी बनले. मात्र, बेंजामिन फ्रँकलिन यांच्यासारख्या महान शास्त्रज्ञांचे वीज आणि वायूशी संबंधित प्रयोग वाचल्यानंतर, त्यांच्यात विज्ञानाबद्दल ओढ निर्माण झाली. इतिहासाच्या पानात 1 ऑगस्ट 1774 हा दिवस सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला गेला आहे. कारण, याच दिवशी ऑक्सिजनचा शोध लागला.
त्यावेळी प्रिस्टली यांनी एक 12 इंचाचा मोठा ‘बर्निंग लेन्स’ (भिंग) घेतला आणि सूर्याची किरणे ‘मर्क्युरिक ऑक्साईड’ नावाच्या रसायनावर केंद्रित केली. या प्रक्रियेतून एक असा वायू बाहेर पडला ज्याला रंग नव्हता आणि वासही नव्हता. जेव्हा त्यांनी या वायूजवळ जळती मेणबत्ती नेली, तेव्हा तिची ज्योत अचानक अधिक प्रखर झाली. त्यानंतर त्यांनी एका बंद काचेच्या जारमध्ये एका उंदराला त्या वायूसोबत ठेवले. साध्या हवेच्या तुलनेत तो उंदीर त्या वायूमध्ये चारपट अधिक काळ जिवंत आणि उत्साही राहिला. प्रिस्टली यांनी या ‘जादुई हवेला’ सुरुवातीला ‘डीफ्लोगिस्टिकेटेड एअर’ असे नाव दिले, जिला आज संपूर्ण जग ‘ऑक्सिजन’ म्हणून ओळखते.
याशिवाय त्यांनी लाफिंग गॅस (नायट्रस ऑक्साईड), अमोनिया आणि सल्फर डायऑक्साईड यांसारख्या वायूंचीही ओळख पटवली. आज आपण जी सॉफ्ट ड्रिंक्स आणि सोडा पितो, त्याची सुरुवातही प्रिस्टली यांनीच केली होती. 1767 मध्ये त्यांनी खडूवर सल्फ्यूरिक अॅसिड टाकून कार्बन डायऑक्साईड वायू तयार केला आणि तो साध्या पाण्यात विरघळवला. अशा प्रकारे जगातील पहिले ‘कृत्रिम सोडा वॉटर’ तयार झाले. 1772 मध्ये त्यांनी ही कृती एका पुस्तकाद्वारे जगासमोर आणली. त्यांच्या या ऐतिहासिक शोधासाठी प्रतिष्ठित ‘रॉयल सोसायटी’ने त्यांना त्यांचा सर्वोच्च सन्मान ‘कोपले मेडल’ देऊन गौरविले.
