वॉशिंग्टन : संशोधकांनी एका अशा बाह्यग्रहाचा शोध लावला आहे, जो आपल्या लहान आणि तांबड्या ताऱ्याभोवती उलट्या दिशेने फिरत आहे. हे दृश्य एखाद्या भोवऱ्याच्या प्रवाहाविरुद्ध फिरणाऱ्या रबरी बदकासारखे दिसते. या शोधामुळे आपल्या आकाशगंगेतील सर्वात सामान्य प्रकारच्या ताऱ्यांभोवती बाह्यग्रह कसे तयार होतात, याबद्दल नवीन माहिती मिळू शकते.
‘GJ 3090 b’ नावाचा हा सौरमालिकेबाहेरील ग्रह आपल्या ताऱ्याभोवती उलट्या दिशेने (ज्याला ‘रेट्रोग्रेड ऑर्बिट’ किंवा ‘उलट कक्षीय भ्रमण’ म्हणतात) का फिरतोय, हे एक रहस्य बनले आहे. सामान्यतः तारे आणि ग्रह एकाच फिरणाऱ्या वायू आणि धुळीच्या चकतीपासून (प्रोटोप्लॅनेटरी डिस्क) तयार होतात. नवीन तयार झालेले खगोलीय घटक नेहमी या चकतीच्या दिशेनेच फिरतात, कारण फिरण्याची दिशा बदलण्यासाठी योग्य प्रकारे प्रचंड ऊर्जेची गरज असते. खगोलशास्त्रज्ञांनी यापूर्वीही उलट्या कक्षेमध्ये फिरणारे काही बाह्यग्रह शोधले आहेत. मात्र, हे सहसा तेव्हाच घडते जेव्हा त्यांच्या तारा मालिकेतील इतर अवाढव्य वस्तूंचे गुरुत्वाकर्षण ग्रहांची कक्षा बदलते. परंतु, नुकत्याच शोधण्यात आलेल्या या ग्रहमालेत अशी कोणतीही अवाढव्य वस्तू दिसून येत नाही ज्याने या ग्रहाची कक्षा बदलली असावी, असे संशोधकांनी २१ सप्टेंबर रोजी ‘ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स’ या नियतकालिकात प्रकाशित झालेल्या अभ्यासात म्हटले आहे.
या अभ्यासाचे सह-लेखक आणि जिनेव्हा विद्यापीठातील खगोलशास्त्रज्ञ यान कार्टरेट एका निवेदनात म्हणाले, ‘‘ग्रहाला अशा अत्यंत टोकाच्या कक्षेत ढकलण्यास कारणीभूत ठरेल अशा मोठ्या सोबत्याचा (वस्तूचा) आम्ही शोध घेतला. परंतु, या प्रणालीची रचना अशी विलक्षण कशी झाली, याबद्दल आता आपल्याला कदाचित वेगळा विचार करावा लागू शकतो.’’ आपल्या या नवीन अभ्यासासाठी, संशोधकांनी चिली येथील ‘ला सिला’ वेधशाळेतील ३.६ मीटरच्या दुर्बिणीवर बसवलेल्या दोन बाह्यग्रह-शोधक उपकरणांद्वारे २३ तासांच्या निरीक्षणांचे विश्लेषण केले. त्यांनी या ग्रहाला आपल्या ताऱ्याच्या समोरून तब्बल १० वेळा जाताना पाहिले. प्रत्येक वेळी जेव्हा तो ताऱ्याच्या समोरून गेला, तेव्हा पृथ्वीवर पोहोचणारा ताऱ्याचा प्रकाश थोडा मंदावला. या प्रकाशाच्या मंदावण्याचे प्रमाण आणि कालावधी मोजून संशोधकांनी ग्रहाचा आकार आणि त्याच्या कक्षेविषयी महत्त्वाची माहिती मिळवली आहे.
