वॉशिंग्टन : अमेरिकेचे रहस्यमय लष्करी अंतराळयान, एक्स-37 बी (X-37 B) आपल्या आठव्या मोहिमेवर अवकाशात झेपावणार आहे. या अंतराळयानाच्या मोहिमा नेहमीच गुप्ततेच्या पडद्याआड असतात; परंतु यावेळी एका अशा अत्याधुनिक प्रयोगाची माहिती समोर आली आहे, जो दिशादर्शन (Navigation) क्षेत्रात क्रांती घडवू शकतो. ही मोहीम जीपीएस (GPS) प्रणालीला एक शक्तिशाली पर्याय देऊ शकणार्या ‘क्वांटम इनर्शियल सेन्सर’ या नवीन तंत्रज्ञानाची चाचणी करणार आहे.
आपल्या दैनंदिन जीवनात स्मार्टफोन मॅप्सपासून ते विमान वाहतूक आणि मालवाहतुकीपर्यंत जीपीएस प्रणाली सर्वव्यापी आहे. मात्र, या तंत्रज्ञानाला काही मोठ्या मर्यादा आहेत. अशा परिस्थितीत जीपीएसशिवाय काम करू शकणार्या दिशादर्शन प्रणालीची गरज अत्यंत महत्त्वाची ठरते. पृथ्वीच्या कक्षेपलीकडे जीपीएस सिग्नल अत्यंत कमकुवत किंवा पूर्णपणे अनुपलब्ध होतात. पाणबुड्यांना पाण्याखाली जीपीएस सिग्नल अजिबात मिळत नाहीत, ज्यामुळे त्यांना दिशादर्शनासाठी पारंपरिक पद्धतींवर अवलंबून राहावे लागते.
युद्धजन्य परिस्थितीत किंवा तांत्रिक हल्ल्यांद्वारे जीपीएस सिग्नल ‘जाम’ (अवरोधित) किंवा ‘स्पूफ’ (दिशाभूल) केले जाऊ शकतात, ज्यामुळे लष्करी आणि नागरी सेवांमध्ये मोठा व्यत्यय येऊ शकतो. या आव्हानांवर मात करण्यासाठी कोणत्याही बाह्य सिग्नलशिवाय स्वतंत्रपणे काम करू शकणार्या दिशादर्शन प्रणाली विकसित करणे आवश्यक आहे. सध्या जीपीएसशिवाय दिशादर्शनासाठी ‘इनर्शियल नेव्हिगेशन सिस्टीम’ (INS) वापरली जाते. ही प्रणाली गाडीतील अॅक्सेलेरोमीटर आणि गायरोस्कोप वापरून वाहनाचा वेग आणि वळणे मोजते.
डोळे बंद करून गाडीत बसल्यावर जसे आपल्याला गाडीची वळणे, वेग आणि थांबे जाणवतात आणि त्यावरून आपण कुठे असू याचा अंदाज लावतो, त्याच तत्त्वावर ही प्रणाली काम करते. मात्र, पारंपरिक INS प्रणालीमध्ये छोट्या-छोट्या चुका साचत जातात, ज्यामुळे काही काळानंतर वाहन आपल्या मूळ मार्गापासून भरकटते. या चुका दुरुस्त करण्यासाठी पुन्हा जीपीएससारख्या बाह्य सिग्नलची गरज लागते. येथेच ‘क्वांटम इनर्शियल सेन्सर’ महत्त्वाची भूमिका बजावतो. क्वांटम विज्ञानाच्या सिद्धांतांवर आधारित हे सेन्सर अत्यंत अचूक असतात. ते वाहनाच्या गती आणि स्थितीतील सूक्ष्म बदलही अचूकपणे मोजू शकतात, ज्यामुळे चुका साचण्याचे प्रमाण नगण्य होते आणि दीर्घकाळापर्यंत अचूक दिशादर्शन शक्य होते.
X-37 B ची ही आगामी मोहीम केवळ एका लष्करी अंतराळयानाचे उड्डाण नाही, तर ते दिशादर्शन तंत्रज्ञानाच्या भविष्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. जर ही चाचणी यशस्वी झाली, तर भविष्यात पाणबुड्या, अंतराळयाने आणि लष्करी विमानांना कोणत्याही बाह्य मदतीशिवाय अचूकपणे मार्गक्रमण करणे शक्य होईल. जीपीएसवरील अवलंबित्व कमी करणारी ही प्रणाली संरक्षण आणि अवकाश संशोधनासाठी एक ‘गेमचेंजर’ ठरू शकते, जी जगाला दिशादर्शनाच्या एका नव्या युगात घेऊन जाईल.
