कोलकाता : हिंदी महासागराच्या अथांग खोलीत शार्क माशाच्या एका नवीन प्रजातीचा शोध लागला आहे. भारतीय सागरी क्षेत्रात ज्या शार्कला अनेक दशकांपासून अटलांटिक महासागरात आढळणारी प्रजाती समजले जात होते, ती प्रत्यक्षात एक वेगळीच प्रजाती असल्याचे समोर आले आहे. भारतीय प्राणी सर्वेक्षण (ZSI) आणि भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या केंद्रीय सागरी मत्स्यव्यवसाय संशोधन संस्था (CMFRI) च्या वैज्ञानिकांनी याला दुजोरा दिला आहे. या नवीन प्रजातीला ‘इंडियन ब्रॅम्बल शार्’ (Indian Bramble Shark) असे नाव देण्यात आले आहे. तसेच तिचे वैज्ञानिक नाव ‘इकिनोराईनस रोइनी’ (Echinorhinus roiniae) असे ठेवण्यात आले आहे.
भारतीय प्राणी सर्वेक्षणाच्या (ZSI) संचालिका डॉ. धृती बॅनर्जी यांच्या ‘रोईनी’ (Roini) या मुलीच्या नावावरून हे नाव देण्यात आले आहे. विज्ञान आणि सागरी जैवविविधता संशोधनातील योगदान आणि निसर्गाप्रती असलेला आदर व्यक्त करण्यासाठी संशोधक पथकाने हा सन्मान दिला. या शार्कच्या त्वचेवर काट्यांसारखे (काटेरी झुडपासारखे) खवले असतात, ज्यांना ‘डर्मल डेंटिकल्स’ म्हणतात. हे काटे गुलाबाच्या काट्यांसारखे किंवा काटेरी झुडपांसारखे (Bramble) दिसतात, म्हणूनच या गटातील शार्कला ‘ब्रॅम्बल शार्क’ असे म्हटले जाते. १९६० च्या दशकापासून भारतीय समुद्रात (विशेषतः केरळ आणि तामिळनाडूच्या किनाऱ्याजवळ) आढळणाऱ्या या शार्कला शास्त्रज्ञ अटलांटिक महासागरात आढळणारी सामान्य ब्रॅम्बल शार्क (Echinorhinus brucus) समजत होते. मात्र, ZSI आणि CMFRI च्या शास्त्रज्ञांनी या माशांचे सूक्ष्म शरीररचनात्मक (Morphological) आणि जनुकीय (DNA) परीक्षण केले.
या चाचण्यांमधून हे स्पष्ट झाले की, भारतीय पाण्यात आढळणारी ही शार्क अटलांटिक शार्कपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आणि स्वतंत्र प्रजाती आहे. ही खोल समुद्रात राहणारी शार्क आहे. ती प्रामुख्याने समुद्राच्या तळाशी २०० ते ९०० मीटर खोलीवर आढळते. या शार्कची लांबी साधारणपणे २ ते ३ मीटर (सुमारे ७ ते १० फूट) पर्यंत वाढू शकते. तिचे शरीर दंडगोलाकार आणि मऊ असते. तिच्या पाठीवर दोन लहान पर (Fins) असतात, जे शरीराच्या अगदी मागील बाजूस, शेपटीजवळ असतात. तिचा रंग गडद तपकिरी किंवा काळसर करडा असतो, ज्यावर धातूसारखी चमक असते. या शोधासोबतच जगात आता ब्रॅम्बल शार्कच्या एकूण तीन प्रजाती ज्ञात झाल्या आहेत (अटलांटिक ब्रॅम्बल शार्क, पॅसिफिक प्रिकली शार्क आणि आता इंडियन ब्रॅम्बल शार्क). खोल समुद्रातील परिसंस्थेचे (Deep-sea ecosystem) संतुलन राखण्यात हे मासे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. खोल समुद्रातील मासेमारीमुळे या दुर्मीळ प्रजातींच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण होऊ शकतो, त्यामुळे तिची स्वतंत्र ओळख पटणे तिच्या संवर्धनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहे.