नवी दिल्ली : जीवाणू मृत झाल्यानंतर त्यांच्या जैविक प्रक्रिया थांबतात, असे सर्वसाधारणपणे मानले जाते; मात्र शास्त्रज्ञांनी केलेल्या एका नव्या संशोधनातून या समजुतीला वेगळे वळण मिळाले आहे. विषाणूंच्या मदतीने मृत जीवाणूंच्या पेशींमध्येही नवीन डीएनए तयार होण्याची प्रक्रिया सुरू राहू शकते, असे संशोधकांना आढळले आहे. या अनपेक्षित प्रक्रियेचा उलगडा झाल्याने जैवतंत्रज्ञान आणि पर्यावरणविषयक संशोधनासाठी भविष्यात नवे मार्ग खुले होण्याची शक्यता आहे. या संशोधनात विषाणू मृत जीवाणूंच्या जैविक यंत्रणेचा कशाप्रकारे वापर करतात आणि त्यातून डीएनएनिर्मिती कशी घडते, याचा अभ्यास करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, पेशी मृत झाल्यानंतरही त्यांच्यातील काही जैविक घटक कार्यरत राहू शकतात, याकडे या संशोधनाने लक्ष वेधले आहे.
मृत पेशींमध्येही डीएनए निर्मिती कशी?
जीवाणूंवर हल्ला करणाऱ्या विषाणूंना बॅक्टेरियोफेज किंवा ‘फेज’ असे म्हटले जाते. हे विषाणू जीवाणूंच्या पेशींमध्ये प्रवेश करून त्यांच्या जैविक यंत्रणेचा वापर स्वतःच्या जनुकीय घटकांच्या निर्मितीसाठी करतात. नव्या संशोधनातून विषाणू मृत जीवाणूंशी संबंधित जैविक घटकांचा वापर करून डीएनएनिर्मितीची प्रक्रिया पुढे चालू ठेवण्यास मदत करू शकतात, असे समोर आले आहे. त्यामुळे मृत जीवाणूंच्या पेशींमध्येही काही जैवरासायनिक प्रक्रिया सुरू राहण्याची शक्यता स्पष्ट झाली आहे; मात्र याचा अर्थ मृत जीवाणू पुन्हा जिवंत होतात किंवा त्यांची संपूर्ण पेशी कार्यरत होते, असा नाही. डीएनए तयार होणे आणि एखादा सजीव पुन्हा जिवंत होणे या दोन वेगळ्या जैविक प्रक्रिया आहेत.
पर्यावरण जैवतंत्रज्ञानासाठी नवी संधी
या शोधामुळे पर्यावरण जैवतंत्रज्ञान क्षेत्रात भविष्यात महत्त्वपूर्ण उपयोग होण्याची शक्यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे. सूक्ष्मजीव आणि विषाणू यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेतल्यास जैविक प्रक्रियांचा अधिक प्रभावी वापर करता येऊ शकतो. विशेषतः पर्यावरणातील जनुकीय पदार्थांचे चक्र, सूक्ष्मजीवांचे कार्य आणि जैविक घटकांचे विघटन यांचा अभ्यास करण्यासाठी हे संशोधन उपयुक्त ठरू शकते. प्रदूषण नियंत्रण, पर्यावरणातील जैविक प्रक्रियांचे व्यवस्थापन आणि नवीन जैवतंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठीही या निष्कर्षांचा भविष्यात उपयोग होण्याची शक्यता आहे.