कानपूर ः बदलत्या सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीमुळे ग्रामीण भागातील शेतीचे स्वरूपही बदलत आहे. अनेक राज्यांमध्ये मजुरांची कमतरता असल्याने शेतकर्यांना आता मशिनच्या साहाय्याने पिकांची कापणी करावी लागत आहे. मात्र, या प्रक्रियेमध्ये 30 टक्क्यांपर्यंत डाळीच्या फळ्या मशिनमुळे नीट कापल्या जात नाहीत आणि शेतकर्यांचे नुकसान होते. उत्तर प्रदेशातील कानपूर येथील भारतीय दलहन संशोधन संस्थेचे (IIPR) संचालक डॉ. जी. पी. दीक्षित यांनी सांगितले की, आमच्या वैज्ञानिकांनी चण्याच्या ‘कुंदन’ प्रजातीमध्ये महत्त्वाचे बदल केले आहेत, जेणेकरून शेतीतील असे नुकसान टाळता येईल.
पूर्वी मशिनद्वारे कापणी करताना पानांच्या खालच्या भागातील फळ्या तुटत नव्हत्या, त्यामुळे शेतकर्यांचे मोठे नुकसान होत असे. वैज्ञानिकांनी चण्याच्या कुंदन प्रजातीमध्ये आनुवंशिक बदल करून 30 सेमी उंचीपर्यंत फळ्या लागू नयेत, अशी संरचना विकसित केली. यामुळे सर्व फळ्या झाडाच्या वरच्या भागात गुच्छांमध्ये वाढतील, ज्यामुळे मशिनने कापणी करताना सर्व पीक व्यवस्थित कापले जाईल आणि नुकसान टाळता येईल. सध्या हा प्रयोग फक्त चण्यावर करण्यात आला असला, तरी भविष्यात तो इतर सर्व डाळींच्या पिकांवर लागू केला जाणार आहे. बुंदेलखंडमधील शेतकर्यांच्या मागणीनुसार, वैज्ञानिकांनी चण्यामध्ये प्रथिनांचे प्रमाण वाढवण्याचा यशस्वी प्रयोग केला. 20-21 टक्के प्रथिन असलेल्या चण्याच्या जुन्या नमुन्याच्या चाचणीत अधिक प्रथिन आढळले. त्यामुळे IPC 5-62 नावाची नवीन प्रजाती विकसित करण्यात आली, जी 26.5 टक्के प्रथिनयुक्त आहे. ही नवीन प्रजाती खासगी कंपन्यांना देण्यात आली असून, लवकरच बुंदेलखंडच्या शेतकर्यांना तिचे बियाणे पुरवले जाणार आहे. मसूरच्या IPL-220 प्रजातीमध्ये आयर्न आणि झिंकचे प्रमाण 15-18 टक्क्यांपर्यंत वाढवण्यात आले आहे. इतर डाळींच्या प्रजातींमध्येही पोषकतत्त्व वाढवण्यासाठी संशोधन सुरू आहे. या संशोधनामुळे शेतकर्यांना उत्पादनातील नुकसान कमी करून अधिक उत्पन्न मिळवण्याची संधी मिळणार आहे. तसेच, पिकांमध्ये पोषणमूल्य वाढवणे हे भविष्यात शेतीतील मोठे यश ठरू शकते.
