वॉशिंग्टन : नासाची अत्याधुनिक ‘नॅन्सी ग्रेस रोमन स्पेस टेलिस्कोप’ पृथ्वीपासून १० लाख मैलांहून (१६ लाख किलोमीटर) अधिक अंतरावर असलेल्या आपल्या अंतिम ठिकाणाजवळ पोहोचत आहे. लवकरच ही दुर्बीण ब्रह्मांडातील अनेक रहस्यांचा शोध घेण्यास सुरुवात करेल, ज्यामध्ये अंदाजे १ लाख नवीन बाह्यग्रहांचा समावेश आहे. मात्र, या मोहिमेला खऱ्या अर्थाने सुरुवात होण्यापूर्वीच समोर आलेल्या ताज्या घडामोडींमुळे खगोलशास्त्रज्ञांचा उत्साह द्विगुणित झाला आहे. ही अत्याधुनिक दुर्बीण सुरुवातीच्या अंदाजापेक्षा अधिक स्पष्ट छायाचित्रे टिपू शकेल आणि अपेक्षेपेक्षा दुप्पट काळ कार्यरत राहू शकेल, असे संकेत मिळाले आहेत.
‘रोमन दुर्बीण केवळ आपल्या डिझाईनची उद्दिष्टेच पूर्ण करत नाहीये, तर त्यापलीकडे जाऊन कामगिरी करत आहे हे जाणून घेणे अत्यंत आनंददायी आहे,’ असे ब्रिटनमधील मँचेस्टर विद्यापीठातील खगोलशास्त्रज्ञ इमोन केरिन्स यांनी सांगितले. केरिन्स या दुर्बिणीच्या एका प्रमुख सर्वेक्षणाचे नेतृत्व करण्यास मदत करणार आहेत. ‘हबल’ आणि ‘जेम्स वेब’ यांसारख्या ऐतिहासिक वेधशाळांच्या पावलावर पाऊल ठेवत नासाने ही नवीन प्रमुख अवकाश दुर्बीण तयार केली आहे. तब्बल ४ अब्ज डॉलर्स खर्चून बनवलेल्या या दुर्बिणीची लांबी ४२ फुटांपेक्षा (१२.७ मीटर) जास्त असून तिचे वजन एका पूर्ण वाढ झालेल्या ‘टायरानोसॉरस रेक्स’ (T-rex) डायनासोरइतके आहे. शास्त्रज्ञांनी तिची बांधणी सुरू केल्यानंतर दशकभराहून अधिक काळानंतर, ३० ऑगस्ट रोजी तिचे अवकाशात यशस्वी प्रक्षेपण करण्यात आले.
सध्या ही दुर्बीण ‘लॅग्रेंज पॉईंट २’ (L2) च्या दिशेने प्रवास करत आहे. हा पृथ्वीच्या सापेक्ष एक असा स्थिर बिंदू आहे, जिथे पृथ्वी आणि सूर्याचे गुरुत्वाकर्षण एकमेकांना संतुलित करतात. तिथे ‘रोमन’ दुर्बीण जेम्स वेब आणि युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या ‘युक्लिड’ दुर्बिणीसोबत सामील होईल. L2 पर्यंतचा तिचा प्रवास सध्या सुमारे ८५ टक्के पूर्ण झाला आहे. या प्रवासादरम्यान, मोहिमेतील शास्त्रज्ञांनी दुर्बिणीची विविध उपकरणे रिमोटद्वारे सुरू करून ती अपेक्षेप्रमाणे काम करत आहेत की नाही याची चाचणी घेतली आहे. आतापर्यंत ही सर्व प्रक्रिया कोणत्याही अडथळ्याविना पार पडली असून, येत्या दोन आठवड्यांत ती आपल्या निश्चित ठिकाणी पोहोचताच ब्रह्मांडाची पहिली सखोल छायाचित्रे टिपण्यास सज्ज होईल.