वॉशिंग्टन : मंगळाच्या पृष्ठभागावरील अनेक आकार वैज्ञानिकांसाठी कुतूहलाचा विषय ठरले आहेत. हे आकार फक्त वाहत्या पाण्यामुळेच तयार होऊ शकतात, असा अंदाज बांधला गेला होता. त्यावेळेपासूनच मंगळावर जीवसृष्टीचे संकेत शोधले जात आहेत आणि यावर अब्जावधी रुपये खर्च झाले आहेत. आता मंगळाबद्दल बरीच माहिती स्पष्ट झाली आहे. मंगळाच्या बहुतेक पृष्ठभागावर आज पाणी नाही. फक्त ध्रुव बर्फाच्छादित आहेत. पृष्ठभागावर कधी काळी जीवन होते, याचे कोणतेही संकेत नाहीत, तरीही वैज्ञानिक मंगळावर पाणी आणि जीवनाचे संकेत शोधण्याचा जोरदार प्रयत्न करत आहेत. ते कशासाठी, असा प्रश्न उपस्थित होणे साहजिकच आहे.
सुरुवातीपासूनच प्रगत दुर्बिणीतून मंगळाच्या पृष्ठभागावर वाहत्या पाण्याने तयार झालेल्या रचना दिसल्या आहेत. यात शंका नाही, तेथे गेलेल्या रोव्हरनेही या रचनांची पुष्टी केली आहे; पण मंगळावर कुठेही द्रव पाणी सापडलेले नाही आणि तेथील तापमान पाहता ध्रुवाच्या पृष्ठभागावरच गोठलेले पाणी सापडले आहे; पण मंगळाच्या पृष्ठभागाखाली द्रव पाणी आहे की नाही, याची खात्री वैज्ञानिक अजून करू शकलेले नाहीत. पृष्ठभागाखाली द्रव पाणी असू शकते आणि सूक्ष्म जीव किंवा त्याचे संकेत मिळू शकतात, असा त्यांचा विश्वास आहे. तेथील वातावरण खूप पातळ आहे आणि पाण्याची वाफ नगण्य आहे.
नासाच्या इनसाईट लँडरच्या अलीकडील भूकंपीय डेटामुळे वैज्ञानिकांना नवीन माहिती मिळाली आहे. या डेटामुळे असे दिसून आले आहे की, मंगळाच्या कवचावर पाण्याच्या भरलेल्या रचना असू शकतात, ज्या पृष्ठभागाखाली सुमारे 5 ते 11 किलोमीटर खोलीवर असू शकतात. हे डेटा वैज्ञानिकांना मंगळाच्या पृष्ठभागाखाली तपासणी करण्यास प्रोत्साहित करत आहेत. कॅलिफोर्निया विद्यापीठाच्या सॅन डिएगोच्या स्क्रिप्स इन्स्टिट्यूशन ऑफ ओशनोग्राफीचे डॉ. वाशॉन राईट यांच्या नेतृत्वाखालील एका संशोधन पथकाने इनसाईटच्या 1300 हून अधिक ‘मंगळ भूकंपां’मुळे निर्माण झालेल्या भूकंपीय लाटांचा अभ्यास केला. त्यांना असे आढळले की भूकंपीय क्रियाकलाप बहुधा हे दर्शवतात की, मंगळाच्या पृष्ठभागाखालील अग्निज खडकांमधील पातळ भेगा द्रव पाण्याने भरलेल्या आहेत.
मंगळावरून मातीचे नमुने गोळा करत असलेले नासाचे एक रोव्हर पुढील दशकात पृथ्वीवर परत येऊ शकतील; पण ते पृष्ठभागाखालील परिस्थितीचे स्पष्ट चित्र देऊ शकणार नाहीत. मंगळावर मानवी मोहीम अजूनही एक दूरचे स्वप्न आहे; पण वैज्ञानिक ते सोडवण्यासाठी खूप मेहनत करत आहेत. सध्या पर्जिवरन्स आणि इतर रोव्हरनाही मंगळावर खोदकामात अनेक अडचणी आल्या आहेत. भविष्यात प्रगत उपकरणे मंगळाच्या खालच्या भागाचे अधिक चांगले चित्र मिळवू शकतील; पण सर्व आव्हानांनंतरही वैज्ञानिक अजूनही मंगळाबद्दल उत्सुक आहेत. प्रत्येक नवीन शोध वैज्ञानिकांच्या आशा वाढवत आहे. ते प्रत्येक संभाव्य सिग्नल पकडण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
