वॉशिंग्टन : एका नव्या संशोधनाने असे समोर आणले आहे की, सुमारे 1,300 वर्षांपूर्वीच्या प्राचीन माया संस्कृतीने त्यांच्या ‘अल्टर क्यू’ नावाच्या दगडी वेदीवर एक प्रकारची ‘सांकेतिक भाषा’ (Sign Language) वापरली होती. हे संशोधन असे सूचित करते की, वेदीवर दर्शवलेले हातवारे हे मायांच्या ‘लाँग काऊंट कॅलेंडर’मधील महत्त्वाच्या तारखा दर्शवतात. या शोधामुळे मायांच्या दळणवळण आणि नोंदी ठेवण्याच्या पद्धतींबद्दलच्या आपल्या ज्ञानात लक्षणीय भर पडू शकते.
डेन्व्हरमधील मेट्रोपॉलिटन स्टेट युनिव्हर्सिटीचे भाषाशास्त्रज्ञ रिच सँडोव्हल यांनी या अभ्यासाचे नेतृत्व केले. ते सांगतात की ‘अल्टर क्यू’ ही इतर प्रस्थापित लेखन प्रणालींप्रमाणेच लिपीचे एक प्रारंभिक स्वरूप दर्शवते. सध्याच्या होंडुरासमधील कोपान शहराच्या 16 शासकांचे कलात्मक चित्रण असलेली ही वेदी, पारंपरिक चित्रलिपीच्या व्यतिरिक्त काही विशिष्ट हातांच्या मुद्राही दर्शवते. सँडोव्हल यांचा दावा आहे की, ही सर्वात जुनी ज्ञात लिपी आहे, जी हातांच्या चिन्हांची एक सु-परिभाषित प्रणाली दर्शवते. अनेक विद्वानांना विश्वास आहे की, हे मायन लेखनातील त्या जटिलतेचे सूचक आहे, जे आपल्या पूर्वीच्या गृहितकांपेक्षा अधिक आहे. मात्र, सर्वच तज्ज्ञ या दाव्याशी सहमत नाहीत.
अलाबामा विद्यापीठाचे मानववंशशास्त्रज्ञ आणि पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ अलेक्झांडर टोकोविना यांनी सँडोव्हलच्या या विवेचनाबद्दल शंका व्यक्त केली आहे. त्यांनी या संशोधनाला ‘अविश्वसनीय’ असे म्हटले असून, या अभ्यासाच्या गृहितकांना पाठिंबा देण्यासाठी द़ृश्य आणि मजकुरातील पुराव्यांमध्ये फेरफार केला असावा, असे मत व्यक्त केले आहे. हा शोधनिबंध ‘ट्रान्झॅक्शन्स ऑफ द फिलॉलॉजिकल सोसायटी’मध्ये प्रकाशित झाला असून, तो ‘अल्टर क्यू’वरील गुंतागुंतीच्या कलाकृती आणि शासकांच्या हातांच्या मुद्रांमागील अर्थावर लक्ष केंद्रित करतो. गेल्या अनेक वर्षांपासून, म्हणजेच 1800 च्या दशकाच्या मध्यापासून, ही कलाकृती संशोधनाचे केंद्रबिंदू राहिली आहे. सँडोव्हल ‘अल्टर क्यू’चा उल्लेख प्राचीन मेसोअमेरिकेतील ‘सर्वात ऐतिहासिक कलाकृतींपैकी एक’ असा करतात. ते जोर देऊन सांगतात की, शासकांच्या हातांची स्थिती अशी माहिती दर्शवते, जी आतापर्यंत उघडपणे दिसत असूनही दुर्लक्षित होती.
